دال مجوف چیست؟ انواع دال مجوف همراه با فیلم کارگاهی

آیا می‌دانید دال مجوف چیست و چگونه اجرا می‌شود؟ چه تفاوتی با دال مشبک دارد و آیا سقف وافل نیز نوعی دال مجوف محسوب می‌شود؟ در این مقاله از آکادمی عمران، با انواع دال مجوف، نحوه اجرا، مزایا، معایب و نکات اجرایی آن‌ها همراه با فیلم‌های کارگاهی آشنا می‌شوید.

دال مجوف چیست؟

دال مجوف نوعی سقف دال بتنی است که با استفاده از المان‌های پرکننده، فضاهای خالی در بخش‌هایی از ضخامت آن ایجاد می‌شود. واژه مجوف به معنای میان‌تهی یا توخالی است و هدف اصلی از ایجاد این حفره‌ها، کاهش مصرف بتن و وزن مرده سقف، بدون حذف بخش‌های ضروری برای عملکرد سازه‌ای آن است.

زمانی که المان‌های پرکننده درون سقف قرار می‌گیرند، از ورود بتن به بخش‌هایی از فضای میانی دال جلوگیری می‌کنند. در نتیجه، مصرف بتن و بار مرده سقف کاهش می‌یابد و در سیستم‌های مجوف دوپوش، مقطع سقف در امتداد نوارهای باربر، عملکردی مشابه مقطع I شکل خواهد داشت.

کاهش بار مرده سقف می‌تواند با کاهش جرم ساختمان، به کاهش نیروهای ناشی از زلزله کمک کند. البته عملکرد لرزه‌ای سازه علاوه بر وزن، به عوامل دیگری مانند سیستم باربر جانبی، سختی، شکل‌پذیری و نحوه طراحی و اجرا بستگی دارد.

از دیگر مزایای دال مجوف، امکان اجرای دهانه‌های بلندتر و کاهش تعداد ستون‌های میانی در صورت طراحی مناسب است. مصالح اصلی مورد استفاده در اجرای این سیستم نیز شامل بتن، میلگرد و المان‌های پرکننده است.

شکل المان‌های پرکننده به نوع سقف مجوف بستگی دارد که در ادامه مقاله با آن‌ها آشنا خواهیم شد.

تسلط بر صفر تا صد ساختمان‌سازی؛ آموزش جامع نخبگان نظارت و اجرای ساختمان

مشاهده آموزش

نحوه اجرای سقف مجوف چیست؟

اجرای سقف مجوف با زیرسازی و قالب بندی سقف آغاز می‌شود. پس از اجرای زیرسازی و قالب‌بندی سقف، نوبت به اجرای مش آرماتورهای تحتانی می‌رسد. در این مرحله، برای جلوگیری از تماس مستقیم مش تحتانی با قالب و تامین پوشش بتنی مناسب، باید از اسپیسر استفاده شود.

پس از اجرای مش آرماتورهای تحتانی، المان‌های پرکننده روی آن‌ها قرار می‌گیرند. این پرکننده‌ها با ایجاد فضاهای خالی در بخش میانی دال، موجب کاهش مصرف بتن و وزن مرده سقف می‌شوند.

در مرحله بعد، مش آرماتورهای فوقانی اجرا و تثبیت می‌شود و در نهایت، عملیات بتن‌ریزی سقف انجام می‌گیرد.

بتن ریزی سقف مجوف باید به‌صورت پیوسته انجام شود تا از ایجاد درز سرد جلوگیری شود. بااین‌حال، هنگام بتن‌ریزی دال‌های مجوف، گاهی برای جلوگیری از جابه‌جایی پرکننده‌های میانی و به هم خوردن تراز آن‌ها، بتن‌ریزی را در دو مرحله انجام می‌دهند. شکل و نوع این پرکننده‌ها با توجه به سیستم سقف مجوف متفاوت است که در ادامه مقاله به آن‌ها می‌پردازیم.

در مرحله اول، بتن‌ریزی تا زیر یا میانه پرکننده‌ها انجام می‌شود و در مرحله دوم، بتن ریزی سقف تکمیل می‌گردد. نکته مهم این است که فاصله زمانی بین دو مرحله نباید به‌اندازه‌ای باشد که موجب ایجاد درز سرد در بتن شود.

همچنین بتن‌ریزی باید به‌گونه‌ای انجام شود که فضای زیر پرکننده‌ها کاملا با بتن پر شده و حداقل ضخامت بتن اطراف آن‌ها به ۵ سانتی‌متر برسد.

برای جلوگیری از خالی ماندن فضای زیر پرکننده‌ها، از مواد روان‌کننده برای افزایش کارایی بتن استفاده می‌شود. علاوه بر این، بتن باید به‌خوبی ویبره شود تا فضای زیر و اطراف پرکننده‌ها کاملا پر شود.

یکی دیگر از نکات مهم در اجرای دال مجوف، توجه به سلامت المان‌های پرکننده است. خرد شدن یا سوراخ شدن این المان‌ها موجب نفوذ بتن به داخل آن‌ها و افزایش بار مرده سقف می‌شود. بنابراین، در صورت زیاد بودن تعداد پرکننده‌های آسیب‌دیده، باید پیش از بتن‌ریزی نسبت به ترمیم و پوشش آن‌ها اقدام کرد.

مراحل کلی اجرای انواع سقف مجوف مشابه یکدیگر است؛ بااین‌حال، بسته به نوع سیستم و شکل المان‌های پرکننده، ممکن است تفاوت‌هایی در جزئیات اجرایی آن‌ها وجود داشته باشد که در ادامه بررسی می‌کنیم.

انواع دال مجوف

دال مجوف بر اساس شکل المان‌های پرکننده و نحوه اجرای سقف، به انواع مختلفی تقسیم می‌شود. از رایج‌ترین انواع سقف مجوف بتنی می‌توان به یوبوت، کوبیاکس و بابل دک اشاره کرد که در ادامه با ویژگی‌ها و اجزای هر یک آشنا می‌شویم.

۱- سقف یوبوت

در دال مجوف یوبوت از المان‌های پرکننده مکعب‌مستطیل‌شکل استفاده می‌شود. این پرکننده‌ها برای تحمل بار گسترده‌ای در حدود ۸۰ تا ۱۰۰ کیلوگرم طراحی شده‌اند.

پرکننده‌های مورد استفاده در سقف یوبوت به چهار دسته زیر تقسیم می‌شوند:

• یوبوت تک
• یوبوت دوبل
• یوبوت اصلاح‌شده
• یوبوت از جنس پلی‌استایرن

برای آشنایی بیشتر با نحوه اجرا و نکات اجرایی سقف یوبوت، فیلم زیر را مشاهده کنید. این ویدئو بخشی ازآموزش اجرای ساختمان آکادمی عمران است که در آن، صفر تا صد مراحل ساخت‌وساز و نکات اجرایی ساختمان را به‌صورت کاربردی و پروژه‌محور یاد می‌گیرید.

2- سقف کوبیاکس

المان‌های پرکننده سقف کوبیاکس به شکل کروی بوده و در دو نوع تخت (Slim-Line) و کروی (Eco-Line) تولید می‌شوند.

اجزای اصلی تشکیل‌دهنده سقف کوبیاکس عبارت‌اند از:

1. ماژول‌های قفسه‌ای همراه با گوی‌های پلاستیکی از جنس پلی‌اتیلن یا پلی‌پروپیلن
2. بتن
3. شبکه مش فوقانی و تحتانی

ماژول‌های کوبیاکس بر اساس تعداد مورد نیاز، با استفاده از قیچی بریده شده و در محل تعیین‌شده قرار می‌گیرند. توصیه می‌کنیم برای آشنایی بهتر با ساختار و نحوه اجرای سقف کوبیاکس، فیلم کارگاهی زیر را مشاهده کنید.

3- سقف بابل دک

المان‌های پرکننده سقف بابل دک نیز کروی‌شکل هستند. تفاوت این سیستم با سقف کوبیاکس از نوع Eco-Line در نحوه قرارگیری پرکننده‌ها است؛ به‌طوری‌که پرکننده‌های کوبیاکس به شکل ماژول‌های نواری با طول حدود ۲٫۵ متر تولید می‌شوند. در مقابل، پرکننده‌های سقف بابل دک به‌صورت پانل تولید شده و در ابعاد مورد نیاز به کارگاه منتقل می‌شوند.

استفاده از این سیستم می‌تواند موجب کاهش حدود ۳۵ درصدی وزن سقف شود. اجزای اصلی تشکیل‌دهنده سقف بابل دک عبارت‌اند از:

• پانل‌های قفسه‌ای با گوی‌های پلاستیکی
• بتن
• آرماتورهای عرضی با قطر ۶ میلی‌متر
• میلگرد دوخت

برای آشنایی بیشتر با نحوه اجرا و نکات اجرایی سقف بابل دک توصیه می‌کنیم فیلم کارگاهی زیر را مشاهده کنید.

تفاوت دال مجوف و مشبک چیست؟

یکی از تفاوت‌های اصلی دال مجوف و مشبک، شکل مقطع و نحوه قرارگیری فضاهای خالی در سقف است. در دال‌های مجوف دوپوش مانند یوبوت و کوبیاکس، المان‌های پرکننده داخل بتن قرار می‌گیرند و مقطع سقف در امتداد نوارهای باربر، عملکردی مشابه مقطع I شکل دارد. در مقابل، دال مشبک مانند سقف وافل از مجموعه‌ای از تیرچه‌های بتنی تشکیل شده که مقطع آن‌ها به شکل T است.

به همین دلیل، اگرچه گاهی به اشتباه سقف وافل را نیز نوعی سقف مجوف می‌نامند، اما از نظر ساختار اجرایی، سقف وافل در دسته دال‌های مشبک قرار می‌گیرد. برای آشنایی بیشتر با این سیستم و جزئیات اجرایی آن، مقاله اجرای سقف وافل را مطالعه کنید.

تفاوت دیگر این دو سیستم در سطح زیرین سقف است. در دال‌های مجوف دوپوش، سطح زیرین سقف صاف و مسطح است؛ درحالی‌که در دال مشبک وافل، پس از باز کردن قالب‌ها، سطح زیرین به‌صورت مشبک دیده می‌شود.

همچنین در بسیاری از طراحی‌ها، دال مشبک به دلیل امکان کاهش وزن سقف، برای اجرای دهانه‌های بلند مورد استفاده قرار می‌گیرد. البته میزان وزن و طول دهانه قابل اجرا در هر دو سیستم به شرایط بارگذاری، ضخامت سقف و طراحی سازه بستگی دارد.

مزایای دال مجوف

از مهم‌ترین مزایای دال مجوف می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

1. امکان تحمل بارهای بیشتر در صورت طراحی مناسب
2. تأمین مقاومت و سختی مناسب با کاهش وزن مرده سقف
3. امکان حذف آویز تیرها (برای آشنایی بیشتر با این موضوع، مقاله آویز سقف را مطالعه کنید.)
4. ایجاد دو لایه دال بتنی در بالا و پایین پرکننده‌ها که به انتقال بار به المان‌های باربر سازه کمک می‌کند.
5. امکان کاهش تعداد ستون‌ها و ایجاد فضای معماری مطلوب
6. امکان تأمین عایق حرارتی و صوتی مناسب
7. امکان دستیابی به مقاومت مطلوب در برابر حریق با طراحی و اجرای صحیح
8. کاهش بار مرده سقف و امکان بهینه‌سازی ضخامت آن
9. امکان افزایش ارتفاع مفید طبقات
10. ایجاد فضاهای وسیع‌تر به دلیل امکان اجرای دهانه‌های بلند
11. امکان کاهش هزینه‌های ساخت به دلایل:

• کاهش مصرف بتن و میلگرد در شرایط طراحی مناسب
• کاهش هزینه قالب‌بندی نسبت به برخی سیستم‌های سقف
• کاهش تعداد ستون‌ها
• کاهش هزینه اجرای سقف کاذب
• کاهش هزینه‌های لوله‌کشی و نازک‌کاری

معایب دال مجوف

با وجود مزایای متعدد، سقف‌های مجوف نیز مانند سایر سیستم‌های سازه‌ای دارای محدودیت‌هایی هستند که باید هنگام طراحی و اجرا مورد توجه قرار گیرند. مهم‌ترین معایب دال مجوف عبارت‌اند از:

• نیاز به نیروی متخصص: طراحی و اجرای دال مجوف به دانش فنی، تجربه و نیروی اجرایی ماهر نیاز دارد.
• هزینه اجرایی بالاتر در برخی پروژه‌ها: استفاده از قالب‌های پرکننده و نیاز به نیروی متخصص ممکن است هزینه اجرای این سقف را در ساختمان‌های کوچک و با دهانه‌های متعارف افزایش دهد.
• حساسیت در بتن‌ریزی: جابه‌جایی یا آسیب‌دیدگی پرکننده‌ها هنگام بتن‌ریزی می‌تواند موجب افزایش مصرف بتن و وزن مرده سقف شود. همچنین پر نشدن کامل فضای زیر پرکننده‌ها، کیفیت اجرای سقف را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
• محدودیت در ایجاد بازشوها: محل و ابعاد بازشوهای تأسیساتی باید با توجه به نقشه‌های سازه و تأیید طراح مشخص شود؛ زیرا ایجاد بازشو در محل نامناسب می‌تواند عملکرد سازه‌ای سقف را تحت تأثیر قرار دهد.
• حساسیت در طراحی و کنترل برش: در نواحی اطراف ستون‌ها و محل تمرکز بار، باید ظرفیت برشی و برش پانچ دال با دقت بررسی شود و در صورت نیاز، بخش‌هایی از سقف به‌صورت توپر اجرا شوند.
• نیاز به بررسی ضوابط فنی: طراحی و اجرای دال‌های مجوف باید مطابق ضوابط معتبر، مشخصات فنی سیستم انتخابی و الزامات مربوط به پروژه انجام شود.

جمع‌بندی

دال مجوف با کاهش مصرف بتن و وزن مرده سقف، امکان اجرای دهانه‌های بلند و کاهش تعداد ستون‌ها را فراهم می‌کند. این سیستم در انواع یوبوت، کوبیاکس و بابل دک اجرا می‌شود و انتخاب آن به شرایط فنی و اقتصادی پروژه بستگی دارد.

در انتهای این مقاله امیدواریم اطلاعات خوبی درباره دال مجوف کسب کرده باشید. در صورتی که در این مورد سوالی دارید می‌توانید آن را در بخش دیدگاه با ما به اشتراک بگذارید.

آموزش‌های تخصصی و پروژه‌محور آکادمی عمران

مشاهده آموزش‌ها