ضوابط حیاط خلوت، پاسیو و نورگیر ساختمان؛ ابعاد و مقررات

حیاط خلوت، پاسیو و نورگیر نقش مهمی در تأمین نور طبیعی و تهویه ساختمان دارند و رعایت ضوابط مربوط به آن‌ها در ساختمان ضروری است. اما ضوابط حیاط خلوت چیست و برای ضوابط پاسیو در ساختمان مسکونی چه شرایطی باید رعایت شود؟

در این مقاله از آکادمی عمران، ضوابط نورگیر ساختمان و مهم‌ترین ضوابط حیاط خلوت و پاسیو را بر اساس مبحث چهارم مقررات ملی ساختمان بررسی می‌کنیم و به حداقل ابعاد و مساحت، شرایط مسقف کردن پاسیو و سایر الزامات آن‌ها می‌پردازیم.

حیاط خلوت چیست؟

طبق مبحث چهارم مقررات ملی ساختمان، حیاط خلوت فضای بازی است که از حیاط بیرونی کوچک‌تر بوده و معمولا در انتهای دیگر ساختمان قرار می‌گیرد. این فضا می‌تواند در تمام عرض زمین یا تنها در بخشی از آن قرار داشته باشد.

البته لازم به ذکر است که ضوابط مربوط به حیاط خلوت و نورگیری تنها به مقررات ملی ساختمان محدود نمی‌شود و ضوابط شهرسازی نیز باید در پروژه‌های واقعی در نظر گرفته شوند.

پاسیو چیست؟

طبق مبحث چهارم مقررات ملی ساختمان، پاسیو فضای بازی است که به وسیله جداره‌هایی محصور شده و معمولا اضلاع آن در تمام ارتفاع ساختمان امتداد دارند. پاسیو برای تأمین نور و تهویه بخشی از ساختمان در طبقات مورد استفاده قرار می‌گیرد.

نورگیر چیست؟

نورگیر به فضا یا عنصری گفته می‌شود که برای تأمین نور طبیعی و تهویه الزامی فضاهای ساختمان در نظر گرفته می‌شود. در مبحث چهارم، سطوح نورگیری و تعویض هوای الزامی بر اساس مقررات مربوط تعیین می‌شوند و سطوح نورگذر پنجره‌ها، درها و سایر بازشوهای مجاز در محاسبه آن‌ها در نظر گرفته می‌شود.

برای بررسی دقیق‌تر ضوابط حیاط خلوت، پاسیو و نورگیر، می‌توانید متن کامل مبحث چهارم مقررات ملی ساختمان (ویرایش 1396) را از طریق دکمه زیر دانلود کنید.

تفاوت حیاط خلوت، پاسیو و نورگیر

حیاط خلوت و پاسیو فضاهای باز ساختمان هستند، در حالی که نورگیر بیشتر به فضاها و عناصری که برای تأمین نور و تهویه الزامی ساختمان در نظر گرفته می‌شوند مربوط است. بنابراین این سه اصطلاح مرتبط‌اند، اما مترادف یکدیگر نیستند.

 تفاوت حیاط خلوت و پاسیو

تفاوت اصلی حیاط خلوت و پاسیو در نحوه قرارگیری و محصور شدن فضا است. حیاط خلوت معمولا در انتهای ساختمان قرار می‌گیرد و می‌تواند تمام یا بخشی از عرض زمین را دربرگیرد، در حالی که پاسیو به وسیله جداره‌ها محصور شده و معمولا در تمام ارتفاع ساختمان امتداد دارد.

فرق پاسیو و نورگیر

پاسیو یک فضای باز محصور است که می‌تواند برای تأمین نور و تهویه ساختمان مورد استفاده قرار گیرد؛ اما نورگیر به مفهوم گسترده‌تری از تأمین نور طبیعی و تهویه فضاهای ساختمان مربوط می‌شود. بنابراین هر پاسیو می‌تواند برای نورگیری استفاده شود، اما پاسیو و نورگیر مترادف نیستند.

ساخت ساختمان با گروه ساختمانی نویا، بازوی اجرایی آکادمی عمران

دریافت مشاوره

ضوابط نورگیر ساختمان

طبق مبحث چهارم مقررات ملی ساختمان، فضاها و عناصر واسطی که برای تأمین نور طبیعی و تهویه الزامی فضاهای قابل سکونت یا اشتغال در نظر گرفته می‌شوند، باید الزامات مربوط به نورگیری و تهویه را رعایت کنند.

از مهم‌ترین الزامات عمومی نورگیر می‌توان به تأمین ابعاد و سطح مناسب، امکان دسترسی برای رسیدگی و نظافت و استفاده از مصالح مناسب و مقاوم در عناصر واسط نورگیری اشاره کرد. همچنین در صورتی که نورگیری فضاها از طریق حیاط خلوت یا پاسیو انجام شود، باید ضوابط مربوط به این فضاها نیز رعایت شود.

حداقل ابعاد و مساحت نورگیر، شرایط استفاده از حیاط خلوت و پاسیو برای نورگیری، فاصله پنجره‌ها و سایر الزامات مرتبط، بسته به نوع فضا و شرایط ساختمان متفاوت است که در ادامه مقاله به‌صورت جداگانه بررسی می‌کنیم.

لازم به ذکر است نورگیر و پیشروی طولی ساختمان نیز با یکدیگر ارتباط دارند و در برخی ضوابط، تأمین نورگیر و رعایت الزامات نورگیری در کنار شرایط پیشروی طولی مطرح می‌شود. برای آشنایی با جزئیات و شرایط مربوط به پیشروی طولی و ضوابط نورگیر مرتبط با آن، به مقاله قانون پیشروی طولی ساختمان مراجعه کنید.

ضوابط حیاط خلوت

حیاط خلوت می‌تواند برای تأمین نور و تهویه فضاهای مختلف ساختمان مورد استفاده قرار گیرد. مبحث چهارم مقررات ملی ساختمان، با توجه به نوع فضای مورد نورگیری، مساحت زمین و گروه ساختمان، الزامات متفاوتی برای آن تعیین کرده است.

طبق بند 4-5-4-3-5، در صورت نورگیری از حیاط خلوت، حیاط داخلی یا پاسیو، باید اندازه، سطح و سایر الزامات تعیین‌شده برای این فضاها و مقررات اختصاصی تصرف رعایت شود.

حداقل ابعاد حیاط خلوت

طبق بند 4-5-8-3-5 مبحث چهارم، در ساختمان‌های گروه ۱ تا ۵، حیاط خلوتی که برای تأمین نور و تهویه فضاهای اقامت یا اشتغال در طبقات پیش‌بینی می‌شود، باید حداقل ۱۲ مترمربع مساحت و ۳ متر عرض داشته باشد؛ مگر اینکه در مقررات اختصاصی تصرف، ضابطه دیگری تعیین شده باشد.

در صورتی که حیاط خلوت فقط برای تأمین نور و تهویه آشپزخانه یا انبار در طبقات پیش‌بینی شود، طبق بند 4-5-8-3-6 حداقل مساحت آن ۶ مترمربع و حداقل عرض آن ۲ متر است؛ مگر اینکه مقررات اختصاصی تصرف مقدار دیگری تعیین کرده باشد. بنابراین، حداقل ابعاد حیاط خلوت به فضای موردنظر برای نورگیری بستگی دارد و برای فضاهای اقامت یا اشتغال با آشپزخانه و انبار یکسان نیست.

ضوابط حیاط خلوت در زمین‌های کمتر از ۲۰۰ مترمربع

طبق بند 4-5-8-3-7 مبحث چهارم، در ساختمان‌های گروه ۱ تا ۵ که در زمین‌هایی با مساحت کمتر از ۲۰۰ مترمربع قرار دارند، مساحت الزامی حیاط خلوت برای نورگیری فضاهای اقامت یا اشتغال، حداقل ۶ درصد مساحت زمین است.

برای نورگیری آشپزخانه نیز حداقل مساحت حیاط خلوت برابر با ۳ درصد مساحت زمین تعیین شده است. این الزامات باید همراه با سایر مقررات مربوط به سطح و اندازه حیاط خلوت و همچنین مقررات اختصاصی تصرف موردنظر رعایت شوند.

ضوابط حیاط خلوت در زمین‌های ۲۰۰ مترمربع و بیشتر

طبق بند 4-5-8-3-8 مبحث چهارم، در ساختمان‌های گروه ۱ تا ۵ واقع در زمین‌هایی با مساحت ۲۰۰ مترمربع و بیشتر، حداقل عرض الزامی حیاط خلوت، با رعایت مقررات مربوط به سطح امدادرسانی، ۳ متر است.

در زمین‌های با مساحت کمتر از ۲۰۰ مترمربع، حداقل عرض حیاط خلوت ۲ متر تعیین شده است؛ مگر اینکه مقررات اختصاصی تصرف، ضابطه دیگری مشخص کرده باشد.

ضوابط دسترسی به حیاط خلوت

طبق بند 4-5-8-3-1، در ساختمان‌های گروه ۴ و ۶، اگر حیاط خلوت به معبر اصلی راه نداشته باشد و جایگاه‌های امدادرسانی تصرف‌ها در حیاط خلوت قرار گرفته باشند، دسترسی به آن باید از طریق دسترسی مستقلی مطابق بند 4-9-12-8 تأمین شود.

در سایر موارد، دسترسی به حیاط خلوت می‌تواند از داخل ساختمان یا به‌صورت ویژه از واحد یا واحدهایی که در طبقه همکف قرار دارند، تأمین شود.

ضوابط پاسیو

پاسیو می‌تواند برای تأمین نور و تهویه فضاهای ساختمان در طبقات مورد استفاده قرار گیرد. مبحث چهارم مقررات ملی ساختمان برای ابعاد و مساحت پاسیو، شرایط مسقف شدن و نحوه استفاده از آن در گروه‌های مختلف ساختمانی الزامات مشخصی تعیین کرده است.

همچنین طبق بند 4-5-9-1-1، تمام فضاها و عناصر واسطی که برای تأمین نور و تهویه الزامی فضاهای قابل سکونت یا اشتغال ایجاد می‌شوند، باید با الزامات مربوط به این بخش منطبق باشند.

حداقل ابعاد پاسیو

در ساختمان‌های گروه ۱ تا ۵، پاسیوهایی که برای تأمین نور و تهویه فضاهای اقامت یا اشتغال در طبقات پیش‌بینی می‌شوند، طبق بند 4-5-8-3-5 باید حداقل ۱۲ مترمربع مساحت و ۳ متر عرض داشته باشند.

اگر پاسیو فقط برای تأمین نور و تهویه آشپزخانه یا انبار در طبقات پیش‌بینی شود، طبق بند 4-5-8-3-6 حداقل ۶ مترمربع مساحت و ۲ متر عرض لازم است. البته در هر دو مورد، مبحث چهارم تأکید می‌کند که اگر مقررات اختصاصی تصرف ضابطه دیگری تعیین کرده باشد، همان مقررات ملاک خواهد بود.

ضوابط پاسیو در ساختمان‌های گروه ۶ و ۷

طبق بند 4-5-8-3-9، در ساختمان‌های گروه‌های ۶ و ۷، اندازه‌های مورد نیاز پاسیو با افزایش طبقات باید با توجه به نیازهای نورگیری تمام طبقات تعیین شود.

این اندازه‌ها باید ضمن رعایت سایر الزامات مربوط به سطح و اندازه پاسیو، توسط مهندس طراح معماری تعیین و به تأیید شهرداری یا سایر مراجع صدور پروانه ساختمان برسد.

ضوابط پاسیو در ساختمان‌های بلند

برای ساختمان‌های گروه ۸، استفاده از پاسیو برای نورگیری و تهویه تابع مقررات خاص ساختمان‌های بلند است. طبق بند 4-8-4، در ساختمان‌های بلند حداکثر برای شش طبقه آخر می‌توان از پاسیوهای داخلی برای نورگیری و تهویه فضاهای اقامت، اشتغال و آشپزخانه استفاده کرد.

در صورتی که از حیاط خلوتی استفاده شود که یک ضلع آن به فضای آزاد باز باشد، محدودیتی برای نورگیری تمام طبقات وجود ندارد.

ضوابط مسقف کردن پاسیو

طبق بند 4-5-8-3-2، اگر پاسیو با مصالح شفاف مسقف شود، باید بازشوهای مناسب و کافی برای تأمین تهویه طبیعی آن در نظر گرفته شود. بنابراین، مسقف کردن پاسیو با مصالح شفاف به معنی حذف الزامات مربوط به تهویه طبیعی آن نیست.

ضوابط سقف نورگیر پاسیو

طبق بند 4-9-7-3، سقف‌های نورگذر یا شفاف، از جمله سقف پاسیو، باید از جنس ایمن و غیرریزنده باشند. همچنین طبق بند 4-9-7-4، در طراحی و اجرای سقف‌های نورگذر یا شفاف وسیع مانند سقف پاسیو، باید برای امکان نظافت و تحمل وزن نظافت‌کار تدابیر ایمنی لازم در نظر گرفته شود.

ضوابط مشترک حیاط خلوت و پاسیو

بخشی از الزامات مبحث چهارم به‌صورت مشترک برای حیاط خلوت و پاسیو بیان شده‌اند. به همین دلیل، این موارد را در یک بخش جدا بررسی می‌کنیم تا از تکرار ضوابط در دو بخش قبلی جلوگیری شود.

• فاصله پنجره‌ها در حیاط خلوت و پاسیو

طبق بند 4-5-8-3-10، در صورتی که فضاهایی از دو تصرف مستقل از یک حیاط خلوت یا پاسیو نور و هوا بگیرند، فاصله دیوارهای پنجره‌های مقابل آن‌ها نباید در هیچ شرایطی کمتر از ۳ متر باشد؛ مگر اینکه در مقررات اختصاصی تصرف، فاصله دیگری تعیین شده باشد.

• ضوابط

  پیش‌آمدگی ساختمان در پاسیو

طبق بند 4-4-5-4-4، هیچ قسمت از ساختمان نباید به داخل حیاط‌های کوچک محصور یا پاسیوهایی که برای نورگیری و تهویه فضاهای ساختمان تعبیه شده‌اند، پیش‌آمدگی داشته باشد.

• دسترسی و نظافت حیاط خلوت و پاسیو

طبق بند 4-5-8-3-3، تمام حیاط‌های خلوت و پاسیوها باید دسترسی مناسب برای نظافت داشته باشند. همچنین طبق بندهای 4-5-9-1-2 و 4-5-9-1-3، برای فضاها و عناصر واسط نورگیری و تهویه نیز باید دسترسی مناسب برای رسیدگی و نظافت پیش‌بینی شود و بدنه این عناصر با مصالح مناسب و مقاوم در برابر شرایط بیرونی پوشانده یا اندود شود.

• ضوابط حیاط خلوت و پاسیو در مجاورت توقفگاه

طبق بند 4-5-8-3-4، اگر طبقات زیرین ساختمان، یعنی زیرزمین یا همکف، به توقفگاه اختصاص داده شوند، پاسیوهایی که برای تأمین نور و تهویه اتاق‌ها و فضاهای قابل سکونت و اشتغال پیش‌بینی شده‌اند، نباید تا فضای توقفگاه ادامه پیدا کنند؛ مگر اینکه به‌طور کامل دوربندی شوند تا امکان انتقال دود یا صدا از توقفگاه به فضاهای اقامت و اشتغال وجود نداشته باشد.

همچنین قرارگیری نورگیر سقفی فاقد بازشو در حدفاصل توقفگاه و پاسیو، با رعایت الزامات مربوط به مصالح غیرریزنده و مقاوم در برابر ضربه، حرارت و آتش، مجاز است.

جمع‌بندی

حیاط خلوت و پاسیو هر دو می‌توانند برای نورگیری و تهویه ساختمان به کار روند، اما پاسیو فضایی محصور است که معمولا در ارتفاع ساختمان امتداد دارد، در حالی که حیاط خلوت معمولا در انتهای ساختمان قرار می‌گیرد. نورگیر نیز مفهوم گسترده‌تری دارد و به تأمین نور و تهویه الزامی فضاها مربوط می‌شود. برای این فضاها، رعایت حداقل ابعاد، مساحت، دسترسی و الزامات ایمنی ضروری است.

در انتهای این مقاله امیدواریم اطلاعات خوبی درباره ضوابط حیاط خلوت و پاسیو در ساختمان‌های مسکونی کسب کرده باشید. در صورتی که در این مورد سوالی دارید می‌توانید آن را در بخش دیدگاه با ما به اشتراک بگذارید.

مسیر پیشنهادی مطالعه مقالات آکادمی عمران

مشاهده مسیر یادگیری