پلان چیست؟ معرفی انواع پلان ساختمان، کاربردها و اجزای آن
پیش از اجرای هر پروژه ساختمانی، مهندسان و معماران باید بدانند هر بخش از ساختمان دقیقا در چه موقعیتی قرار میگیرد و چگونه اجرا میشود؛ اما این اطلاعات در چه نقشهای قابل مشاهده هستند؟ پاسخ این سوال، پلان است؛ نقشهای که مبنای طراحی، اجرا و نقشهخوانی ساختمان به شمار میرود. در ادامه این مقاله از آکادمی عمران با مفهوم پلان، انواع، اجزا و کاربردهای آن آشنا خواهید شد.
پیشنهاد میکنیم پیش از مطالعه ادامه مقاله، ویدئوی زیر را درباره مفاهیم اولیه نقشهخوانی ساختمان و جایگاه پلان در نقشههای اجرایی مشاهده کنید. این ویدئو بخشی از آموزش صفر تا صد نظارت و اجرای ساختمان آکادمی عمران است که مهمترین نکات، ضوابط و ریزهکاریهای اجرای ساختمان را بهصورت کاربردی آموزش میدهد.
پلان چیست؟
پلان (Plan) یکی از مهمترین نقشههای ساختمانی است که ساختمان، یک طبقه یا بخشی از آن را بهصورت یک برش افقی فرضی و از دید بالا نمایش میدهد. به زبان ساده، پلان نقشهای است که چیدمان فضاها، ابعاد و موقعیت اجزای مختلف ساختمان را پس از یک برش افقی فرضی نشان میدهد.
این نقشه در ارتفاعی مشخص (معمولا حدود 1 تا 1.5 متر از کف هر طبقه) ترسیم میشود تا محل قرارگیری اجزایی مانند دیوارها، ستونها، درها، پنجرهها، راهپله و سایر فضاها بهوضوح قابل مشاهده باشد.
بهطور کلی، هدف از ترسیم پلان، نمایش دقیق ابعاد، جانمایی فضاها و انتقال اطلاعات موردنیاز برای طراحی، اجرا، نظارت و هماهنگی بین بخشهای مختلف پروژه است. به همین دلیل، پلان یکی از اصلیترین نقشههای مورد استفاده در صنعت ساختمان به شمار میرود.
تفاوت پلان با نما و مقطع
پلان، نما و مقطع از مهمترین نقشههای ساختمانی هستند که هر کدام ساختمان را از زاویهای متفاوت نمایش میدهند و در کنار یکدیگر، اطلاعات کاملی از شکل، ابعاد و جزئیات ساختمان در اختیار طراحان، مهندسان و مجریان قرار میدهند.
پلان، ساختمان را پس از یک برش افقی فرضی و از دید بالا نمایش میدهد. در این نقشه، جانمایی فضاها، ابعاد، دیوارها، ستونها، درها، پنجرهها و سایر اجزای داخلی ساختمان مشخص میشود.
نما، ظاهر خارجی ساختمان را از یک جهت مشخص مانند شمالی، جنوبی، شرقی یا غربی نشان میدهد. این نقشه بیشتر برای نمایش شکل ظاهری ساختمان، ارتفاع، بازشوها، مصالح و جزئیات نمای خارجی کاربرد دارد.
مقطع، با ایجاد یک برش عمودی فرضی از ساختمان ترسیم میشود و اطلاعاتی مانند ارتفاع طبقات، تراز کف و سقف، ضخامت سقفها، نحوه اجرای راهپله، فونداسیون و ارتباط عمودی فضاها را نمایش میدهد.
بنابراین، تفاوت اصلی این سه نقشه در زاویه نمایش ساختمان و نوع اطلاعاتی است که ارائه میکنند. پلان برای نمایش چیدمان فضاها از دید بالا، نما برای نمایش ظاهر خارجی ساختمان و مقطع برای نمایش ساختار داخلی و ارتباط عمودی بخشهای مختلف ساختمان استفاده میشود.
| ویژگی | پلان | نما | مقطع |
| نوع نمایش | برش افقی فرضی | نمای خارجی ساختمان | برش عمودی فرضی |
| زاویه دید | از بالا | از روبهرو یا یک سمت ساختمان |
از کنار، پس از برش عمودی |
| اطلاعات اصلی | جانمایی فضاها، ابعاد و اجزای داخلی |
ظاهر و جزئیات خارجی ساختمان |
ارتفاعها، ترازها و ساختار داخلی |
| کاربرد | طراحی، اجرا و جانمایی فضاها |
طراحی و اجرای نمای ساختمان |
بررسی ارتباط عمودی اجزای ساختمان |
اجزای اصلی پلان ساختمان
هر پلان ساختمان از اجزای مختلفی تشکیل شده است که هر یک بخشی از اطلاعات مربوط به طراحی، ابعاد، جانمایی فضاها و اجزای ساختمان را نمایش میدهند. آشنایی با این اجزا، درک پلان و نقشههای ساختمانی را سادهتر کرده و از بروز اشتباه در تفسیر آنها جلوگیری میکند.
مهمترین اجزای پلان ساختمان عبارتاند از:
- دیوارها: دیوارها معمولا بهصورت دو خط موازی با ضخامت مشخص ترسیم میشوند و محل تفکیک فضاها، ابعاد اتاقها و جانمایی بازشوها را نشان میدهند.
- ستونها: ستونها اغلب به شکل مربع، مستطیل یا دایره نمایش داده میشوند و موقعیت اعضای باربر اصلی ساختمان را مشخص کرده و درک سیستم سازهای را آسانتر میکنند.
- درها و پنجرهها: درها و پنجرهها با علائم استاندارد و جهت باز شدن درها نمایش داده میشوند و اطلاعاتی درباره مسیرهای دسترسی، ارتباط فضاها، نورگیری و تهویه ساختمان ارائه میدهند.
- راهپله و آسانسور: محل قرارگیری راهپله و آسانسور در پلان مشخص میشود و ارتباط عمودی بین طبقات را نمایش میدهد.
- محوربندی (آکسبندی): محوربندی با استفاده از خطوط فرضی و حروف یا اعداد انجام میشود و مبنای جانمایی دقیق ستونها و سایر اجزای سازهای در زمان اجرا است.
- اندازهگذاری: خطوط اندازه و اعداد درجشده روی پلان، ابعاد دقیق فضاها، فاصله بین اجزای مختلف و اندازه بازشوها را مشخص میکنند و نقش مهمی در اجرای صحیح ساختمان دارند.
- نام فضاها: در پلان، نام فضاهایی مانند پذیرایی، آشپزخانه، اتاق خواب، سرویس بهداشتی و سایر بخشهای ساختمان درج میشود تا کاربری هر فضا بهوضوح مشخص باشد.
- علائم و اختصارات رایج: در پلان از نمادها و اختصارات استاندارد برای نمایش اجزا، ترازها و سایر اطلاعات فنی ساختمان استفاده میشود که آشنایی با آنها برای خواندن صحیح نقشه ضروری است.
درک صحیح هر یک از این اجزا، نخستین گام برای نقشهخوانی و تفسیر دقیق پلانهای ساختمانی است. اگر قصد دارید با نحوه خواندن پلان، علائم و نقشههای ساختمانی بهصورت کامل آشنا شوید، پیشنهاد میکنیم مقاله آموزش نقشه خوانی ساختمان در آکادمی عمران را نیز مطالعه کنید.
بیش از ۵۰ ساعت آموزش حرفهای ولی رایگان دفترفنی و ساختمان سازی
پلان ساختمان چگونه ترسیم میشود؟
امروزه ترسیم پلان ساختمان به دو روش دستی و با استفاده از نرمافزارهای تخصصی انجام میشود. در گذشته، بیشتر نقشهها بهصورت دستی ترسیم میشدند، اما امروزه با گسترش نرمافزارهای مهندسی، بخش عمده طراحی و ترسیم پلان بهصورت دیجیتال انجام میشود. هر یک از این روشها مزایا و کاربردهای خاص خود را دارند.
ترسیم دستی پلان
در روش دستی، پلان با استفاده از ابزارهایی مانند مداد، خطکش، گونیا، شابلون و کاغذ ترسیم میشود. اگرچه امروزه این روش کاربرد کمتری در پروژههای اجرایی دارد، اما همچنان برای آموزش، طراحی اولیه، اسکیس و ایدهپردازی مورد استفاده قرار میگیرد و به طراح کمک میکند پیش از ترسیم نهایی، چیدمان فضاها و ایدههای خود را بررسی کند.
ترسیم پلان با نرمافزار
امروزه بیشتر پلانهای ساختمانی با استفاده از نرمافزارهای تخصصی ترسیم میشوند. این نرمافزارها امکان طراحی دقیق، ویرایش آسان، اندازهگذاری استاندارد و هماهنگی بین نقشههای معماری، سازه و تاسیسات را فراهم میکنند.
از پرکاربردترین نرمافزارهای ترسیم پلان میتوان به AutoCAD برای ترسیم نقشههای دوبعدی، Revit و ArchiCAD برای مدلسازی اطلاعات ساختمان (BIM) و SketchUp برای طراحی مفهومی و مدلسازی سهبعدی اشاره کرد.
اگر قصد دارید با نحوه نقشهکشی ساختمان و ترسیم پلان در نرمافزار اتوکد آشنا شوید، پیشنهاد میکنیم به آموزش نقشه کشی ساختمان با اتوکد مراجعه کنید.
انواع پلان ساختمان
در یک پروژه ساختمانی، برای طراحی و اجرای صحیح ساختمان از یک پلان واحد استفاده نمیشود؛ زیرا هر بخش از پروژه به اطلاعات متفاوتی نیاز دارد. به همین دلیل، مهندسان و طراحان با توجه به هدف هر مرحله، پلانهای مختلفی را تهیه میکنند که هر یک بخشی از اطلاعات معماری، سازه یا تاسیسات ساختمان را نمایش میدهند.
بهطور کلی، انواع پلان ساختمان را میتوان در سه دسته اصلی زیر تقسیمبندی کرد:
- پلانهای معماری
- پلانهای سازهای
- پلانهای تاسیساتی
پلانهای معماری
پلانهای معماری، شکل کلی ساختمان، جانمایی فضاها و نحوه استفاده از آنها را نمایش میدهند و مبنای طراحی معماری پروژه هستند. این پلانها معمولا توسط مهندس معمار تهیه میشوند و نقش مهمی در طراحی فضاها، تامین نیازهای عملکردی ساختمان و هماهنگی با سایر نقشههای اجرایی دارند.
مهمترین انواع پلانهای معماری عبارتاند از:
پلان طبقات (کف)
پلان طبقات یا پلان کف، متداولترین نوع پلان معماری است که چیدمان فضاها، دیوارها، درها، پنجرهها، راهپله و سایر اجزای هر طبقه را از دید بالا نمایش میدهد.
این پلان در طراحی فضاها، بررسی ارتباط بین بخشهای مختلف ساختمان و اجرای نقشههای معماری مورد استفاده قرار میگیرد.
پلان اندازهگذاری
در این پلان، ابعاد دقیق فضاها، دیوارها، بازشوها و فاصله بین اجزای مختلف ساختمان مشخص میشود تا عملیات اجرا با دقت بیشتری انجام شود. این پلان مبنای اجرای دقیق ساختمان بوده و از بروز خطاهای اجرایی جلوگیری میکند.
پلان مبلمان
پلان مبلمان، نحوه چیدمان وسایل و تجهیزات داخلی مانند مبلمان، تخت، میز، کابینت و سایر تجهیزات را در مقیاس واقعی نمایش میدهد. از این پلان برای ارزیابی عملکرد فضاها، طراحی داخلی و بررسی نحوه استفاده از محیط بهره میگیرند.
پلان بام (شیببندی)
پلان بام، نمایی از بالاترین بخش ساختمان است که علاوه بر نمایش اجزایی مانند خرپشته ساختمان، نورگیرها، آبروها و تجهیزات روی بام، جهت و میزان شیب سطوح را نیز مشخص میکند تا آبهای سطحی بهدرستی به آبروها یا کفشورها هدایت شوند.
این پلان در طراحی و اجرای صحیح بام، جانمایی تجهیزات و جلوگیری از تجمع آب و مشکلات ناشی از آن مورد استفاده قرار میگیرد. جهت آشنایی با نحوه اجرا و شیببندی صحیح به مقاله شیب بندی پشت بام مراجعه کنید.
پلان پارکینگ
این پلان محل پارک خودروها، مسیر حرکت، رمپ، ستونها و فضای مانور خودروها را نمایش میدهد و بر اساس ضوابط طراحی پارکینگ تهیه میشود. از این پلان برای طراحی و اجرای پارکینگ مطابق ضوابط و استانداردهای ساختمانی استفاده میشود.
پیشنهاد میکنیم برای آشنایی بیشتر با ضوابط طراحی پارکینگ، ابعاد استاندارد، عرض رمپ و سایر الزامات آن، مقاله ضوابط پارکینگ در مقررات ملی ساختمان را مطالعه کنید.
پلان تیپ (طبقات تکراری)
در ساختمانهایی که چند طبقه با نقشه یکسان دارند، از پلان تیپ استفاده میشود تا از ترسیم مجدد پلان هر طبقه جلوگیری شود. استفاده از این پلان باعث کاهش حجم نقشهها و افزایش سرعت طراحی و اجرای پروژه میشود.
پلان نورپردازی
پلان نورپردازی محل نصب چراغها، تجهیزات روشنایی و سایر عناصر نورپردازی را مشخص میکند. این پلان در طراحی سیستم روشنایی و تامین نور مناسب فضاهای مختلف نقش مهمی دارد.
پلان موقعیت (Site Plan)
پلان موقعیت، محل قرارگیری ساختمان را نسبت به مرز زمین، معابر، ساختمانهای مجاور، جهت شمال و دسترسیها نمایش میدهد. این پلان معمولا برای جانمایی پروژه و اخذ مجوزهای ساختمانی مورد استفاده قرار میگیرد.
پلانهای سازهای
پلانهای سازهای اطلاعات مربوط به اعضای باربر ساختمان را نمایش میدهند و مبنای اجرای اسکلت سازه هستند. این پلانها توسط مهندس سازه تهیه شده و نقش مهمی در تامین ایمنی، پایداری و مقاومت ساختمان در برابر بارهای مختلف دارند.
مهمترین انواع پلانهای سازهای عبارتاند از:
پلان فونداسیون
پلان فونداسیون، نوع، ابعاد، تعداد و محل قرارگیری پیها و شناژها را مشخص میکند. این پلان مبنای اجرای فونداسیون و انتقال صحیح بار ساختمان به زمین است.
پلان آکسبندی (ستونگذاری)
پلان آکسبندی، محورهای سازه و موقعیت دقیق ستونها را نمایش میدهد. از این پلان برای جانمایی ستونها و کنترل موقعیت اجزای سازه در زمان اجرا استفاده میشود.
پلان تیر ریزی
پلان تیر ریزی، محل قرارگیری، ابعاد و نحوه اجرای تیرهای هر طبقه را مشخص میکند. این پلان نقش مهمی در اجرای صحیح تیرها و سیستم سقف ساختمان ایفا میکند.
پلان دیوارهای برشی
پلان دیوار برشی، موقعیت دیوارهای برشی را در ساختمان نشان میدهد. این پلان برای نمایش جانمایی دیوارهای برشی که مقاومت سازه در برابر نیروهای جانبی مانند زلزله را برعهده دارند، تهیه میشود.
پلانهای تاسیساتی
پلانهای تاسیساتی برای نمایش مسیرها، تجهیزات و اجزای سیستمهای مکانیکی، برقی و ایمنی ساختمان ترسیم میشوند و هماهنگی میان بخشهای مختلف پروژه را امکانپذیر میکنند. این پلانها توسط مهندسان تاسیسات مکانیکی و برقی تهیه میشوند و مبنای اجرای صحیح سیستمهای تاسیساتی و هماهنگی آنها با بخشهای معماری و سازه هستند.
برای آشنایی بیشتر با انواع تاسیسات مکانیکی و برقی ساختمان به مقاله آموزش تاسیسات ساختمان مراجعه کنید.
مهمترین انواع پلانهای تاسیساتی عبارتاند از:
پلان تاسیسات مکانیکی
پلان تاسیسات مکانیکی، مسیر اجرای سیستمهای آبرسانی، فاضلاب، گاز، گرمایش، سرمایش و تهویه مطبوع (HVAC) را نمایش میدهد. این پلان در اجرای تاسیسات مکانیکی و هماهنگی آن با سایر بخشهای ساختمان مورد استفاده قرار میگیرد.
پلان تاسیسات برقی
پلان تاسیسات برقی، مسیر سیمکشی، محل کلیدها، پریزها، تابلوهای برق و تجهیزات روشنایی را مشخص میکند. از این پلان برای اجرای سیستم برق و جانمایی تجهیزات الکتریکی ساختمان استفاده میشود.
پلان سیستمهای ایمنی و حفاظتی
این پلان محل تجهیزات مربوط به سیستمهای اعلام و اطفای حریق، دوربینهای مداربسته، کنترل تردد و سایر تجهیزات ایمنی و امنیتی را نمایش میدهد. هدف از تهیه این پلان، افزایش ایمنی ساختمان و تسهیل مدیریت شرایط اضطراری است.
نکات مهم در تهیه و ترسیم پلان
صرفنظر از نوع پلان، رعایت برخی اصول در زمان ترسیم آن باعث میشود نقشه خواناتر، دقیقتر و قابلاعتمادتر باشد. این نکات علاوه بر افزایش کیفیت نقشه، از بروز خطا در مراحل اجرا و هماهنگی بین رشتههای مختلف پروژه جلوگیری میکنند.
نکات کلیدی که باید در ترسیم پلان ساختمان رعایت کنید به شرح زیر است:
- رعایت مقیاس مناسب: پلان باید با مقیاس استاندارد ترسیم شود تا ابعاد و فاصله اجزای مختلف بهدرستی نمایش داده شوند.
- اندازهگذاری دقیق: تمامی ابعاد، فاصلهها و بازشوها باید بهصورت دقیق و بدون ابهام در نقشه مشخص شوند.
- استفاده از علائم و نمادهای استاندارد: نمادهای درها، پنجرهها، پلهها، ستونها و سایر اجزا باید مطابق استانداردهای نقشهکشی ترسیم شوند تا همه عوامل پروژه برداشت یکسانی از نقشه داشته باشند.
- رعایت ضوابط و مقررات ساختمانی: ترسیم پلان باید مطابق ضوابط شهرسازی، مقررات ملی ساختمان و استانداردهای فنی انجام شود.
- توجه به نورگیری و تهویه فضاها: جانمایی مناسب پنجرهها و فضاهای داخلی، نقش مهمی در تامین نور طبیعی و تهویه مناسب ساختمان دارد.
- هماهنگی بین نقشههای معماری، سازه و تاسیسات: تغییرات هر بخش باید با سایر نقشهها هماهنگ باشد تا در زمان اجرا از بروز تداخل و دوبارهکاری جلوگیری شود.
جمعبندی
پلان یکی از مهمترین نقشههای ساختمانی است که اطلاعاتی مانند جانمایی فضاها، ابعاد و اجزای مختلف ساختمان را بهصورت دقیق نمایش میدهد. آشنایی با انواع پلان، اجزای آن و اصول ترسیم، درک نقشههای ساختمانی را آسانتر کرده و نقش مهمی در طراحی، اجرا و نقشهخوانی ساختمان دارد.
در انتهای این مقاله امیدواریم اطلاعات خوبی درباره انواع پلان کسب کرده باشید. در صورتی که در این مورد سوالی دارید میتوانید آن را در بخش دیدگاه با ما به اشتراک بگذارید.
مسیر پیشنهادی مطالعه مقالات آکادمی عمران
سوالات متداول
پلانهای ساختمان بر اساس کاربرد به سه دسته اصلی پلانهای معماری، پلانهای سازهای و پلانهای تاسیساتی تقسیم میشوند که هر کدام شامل انواع مختلفی از پلانها هستند.
خیر. پلان یکی از انواع نقشههای ساختمانی است که ساختمان را از دید بالا و بهصورت یک برش افقی فرضی نمایش میدهد؛ در حالی که نقشههای ساختمانی مجموعهای از پلانها، نماها، مقاطع و سایر نقشههای اجرایی را شامل میشوند.
پلانهای شهری نقشههایی هستند که برای برنامهریزی و مدیریت فضاهای شهری تهیه میشوند و اطلاعاتی مانند کاربری اراضی، معابر، فضاهای عمومی و تاسیسات شهری را نمایش میدهند.
پلان مسکونی به نقشه هر نوع ساختمان با کاربری مسکونی گفته میشود و میتواند مربوط به آپارتمان، مجتمع مسکونی یا ویلا باشد. در مقابل، پلان ویلایی به نقشه ساختمانهای ویلایی اختصاص دارد و معمولا طراحی آن با توجه به حیاط، محوطه و ارتباط بیشتر فضاهای داخلی با فضای باز انجام میشود.
در ساختمانهای دوبلکس، دو طبقه از طریق راهپله داخلی به یکدیگر متصل بوده و یک واحد مسکونی را تشکیل میدهند. اما در ساختمانهای چند طبقه، هر طبقه میتواند یک یا چند واحد مستقل داشته باشد و ارتباط بین طبقات معمولا از طریق راهپله یا آسانسور مشاع برقرار میشود. به همین دلیل، نحوه جانمایی فضاها و مسیرهای دسترسی در پلان دوبلکس با پلان ساختمانهای چند طبقه متفاوت است.
این پلان محل اجرای سقف کاذب، اختلاف ترازها، نورپردازی، دریچهها و سایر جزئیات مربوط به سقف را مشخص میکند و در اجرای دقیق سقفهای کاذب کاربرد دارد.
خط برش محل ایجاد مقطع در ساختمان را مشخص میکند و جهت دید مقطع را با استفاده از فلش و علائم استاندارد نشان میدهد.
برش افقی معمولا در ارتفاعی حدود ۱ تا ۱.۵ متر از کف هر طبقه در نظر گرفته میشود تا اجزایی مانند دیوارها، درها، پنجرهها و مسیرهای دسترسی بهطور کامل در پلان نمایش داده شوند. انتخاب ارتفاع کمتر یا بیشتر ممکن است بخشی از اطلاعات مهم ساختمان را از دید پنهان کند.
واقعا سایت خوب و جالبی دارید، پر از نکته آموزشی و برای امثال من که دانشجو هستیم مقالات تون فوق العاده کاربردی👌👍
سلام وقت بخیر
ممنون از لطف شما؛ خوشحالیم که از مقالات و محتوای سایت رضایت دارید.
ممنون از مقاله تون فقط میشه فایل نمونه پلان ساختمان مسکونی برای دانلود هم بزارید ممنونم🙏
سلام وقت بخیر
ممنون از لطف شما؛ بله چشم به زودی انجام خواهد شد