خرپشته چیست؟ ضوابط، ارتفاع، جانمایی و اجرای خرپشته ساختمان

خرپشته ساختمان فقط یک اتاقک روی بام نیست، بلکه بخشی از مسیر دسترسی ایمن به پشت‌بام است که طراحی و اجرای آن باید مطابق ضوابط مقررات ملی ساختمان انجام شود. آشنایی با ضوابط و نحوه اجرای خرپشته از بروز بسیاری از مشکلات طراحی و اجرایی جلوگیری می‌کند.

در این مقاله از آکادمی عمران، ابتدا بررسی می‌کنیم خرپشته چیست؛ سپس ضوابط خرپشته، جان پناه، اصول طراحی، ارتفاع استاندارد و نحوه اجرای آن را به زبان ساده و همراه با تصاویر آموزشی توضیح می‌دهیم.

خرپشته چیست؟

خرپشته بخشی از ساختمان است که در امتداد راه‌پله، دسترسی ایمن از آخرین طبقه به بام را فراهم می‌کند. این فضا معمولا از پاگرد انتهایی راه‌پله و فضای سرپوشیده روی بام تشکیل می‌شود و در برخی ساختمان‌ها علاوه بر مسیر دسترسی، برای استقرار تاسیسات یا تجهیزات مرتبط با ساختمان نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد.

واژه خرپشته در زبان فارسی از گذشته برای توصیف برآمدگی یا بخش مرتفع به کار می‌رفته است. به همین دلیل، با رواج این فضای برآمده روی بام، این نام نیز به‌تدریج برای آن رایج شد.

خرپشته ساختمان روی بام و در امتداد راه‌پله اصلی اجرا می‌شود؛ ازاین‌رو گاهی از آن با عنوان راه‌پله پشت‌بام یا پاگرد پشت‌بام نیز یاد می‌شود.

در متون معماری و مهندسی انگلیسی، خرپشته معمولا با اصطلاحاتی مانند Stair Headhouse یا Roof Stair Bulkhead شناخته می‌شود. البته بسته به نوع ساختمان و استاندارد مورد استفاده، ممکن است اصطلاحات دیگری نیز برای آن به کار رود.

کاربرد خرپشته در ساختمان

خرپشته تنها مسیر دسترسی به پشت‌بام نیست، بلکه بسته به نوع ساختمان می‌تواند کاربردهای مختلفی نیز داشته باشد. مهم‌ترین کاربردهای خرپشته ساختمان عبارت‌اند از:

• دسترسی به بام: مهم‌ترین وظیفه خرپشته، ایجاد مسیر ارتباطی ایمن بین آخرین طبقه و پشت‌بام است.
• جانمایی تاسیسات: در برخی ساختمان‌ها، بخشی از تأسیسات مکانیکی و برقی در خرپشته یا مجاورت آن جانمایی می‌شود.
• استقرار تجهیزات آسانسور: در ساختمان‌های دارای آسانسور موتورخانه‌دار، خرپشته ممکن است محل استقرار تجهیزات یا موتورخانه آسانسور باشد.
• دسترسی به مخزن آب و تجهیزات بام: خرپشته امکان دسترسی برای سرویس و نگهداری مخزن آب، تجهیزات تهویه و سایر تجهیزات نصب‌شده روی بام را فراهم می‌کند.
• انجام تعمیرات و نگهداری: این فضا دسترسی ایمن به بام را برای انجام تعمیراتی مانند عایق‌کاری، شیب‌بندی، نظافت و سرویس تاسیسات فراهم می‌کند.

با توجه به این کاربردها، طراحی و اجرای خرپشته ساختمان باید مطابق ضوابط و مقررات ساختمانی انجام شود که در ادامه به آن می‌پردازیم.

بیش از ۵۰ ساعت آموزش حرفه‌ای ولی رایگان دفترفنی و ساختمان سازی

مشاهده

ضوابط و قوانین خرپشته

طراحی و اجرای خرپشته باید مطابق مقررات ملی ساختمان و ضوابط طرح‌های توسعه شهری و شهرداری انجام شود. این ضوابط با هدف تامین ایمنی، دسترسی مناسب و حفظ هماهنگی معماری ساختمان تدوین شده‌اند.

همچنین مطابق بند 3-1-1-4-4 مبحث سوم مقررات ملی ساختمان، ضوابط مربوط به خرپشته ساختمان که در مقررات طرح‌های توسعه شهری تعیین شده‌اند نیز لازم‌الرعایه هستند؛ بنابراین در طراحی و اجرای خرپشته، علاوه بر الزامات مقررات ملی ساختمان، باید ضوابط شهرداری و طرح تفصیلی هر شهر نیز رعایت شود.

جهت دریافت کامل مقررات ملی ساختمان به صفحه دانلود مباحث مقررات ملی ساختمان مراجعه کنید.

الزامات قانونی اجرای خرپشته

مطابق بند 4-5-1-7-7 مبحث چهارم مقررات ملی ساختمان، در ساختمان‌های دارای چهار طبقه و بیشتر بالای زمین، حداقل یک پلکان عمومی باید تا سطح بام امتداد داشته باشد. همچنین بر اساس بند 4-5-1-7-8، دسترسی به بام باید از طریق اتاقک خرپشته تامین شود.

به همین دلیل، اجرای خرپشته در این دسته از ساختمان‌ها الزامی است. البته در ساختمان‌های کم‌ارتفاع، ضرورت اجرای خرپشته به ضوابط طراحی، کاربری ساختمان و الزامات مندرج در نقشه‌های مصوب بستگی دارد.

از نظر حقوقی نیز خرپشته معمولا بخشی از فضای ارتباط عمودی ساختمان و جزء مشاعات محسوب می‌شود؛ بنابراین استفاده اختصاصی از آن برای یک واحد، مگر در موارد پیش‌بینی‌شده در نقشه‌ها و اسناد ساختمان، مجاز نیست.

برای آشنایی با مفهوم مشاعات، حقوق و تکالیف مالکان و قوانین استفاده از بخش‌های مشترک ساختمان، مقاله قانون تملک آپارتمانها را مطالعه کنید.

جانمایی خرپشته ساختمان

بر اساس بند 4-4-1-1-2 مبحث چهارم مقررات ملی ساختمان، تا حد امکان محل قرارگیری خرپشته باید در مرکز پلان ساختمان انتخاب شود. این جانمایی علاوه بر تامین دسترسی مناسب به بام، باعث کاهش تاثیر خرپشته بر نمای ساختمان و ایجاد هماهنگی بیشتر در طراحی معماری می‌شود.

البته در برخی پروژه‌ها، با توجه به محدودیت‌های معماری، سازه‌ای یا جانمایی آسانسور، ممکن است محل خرپشته ساختمان با رعایت ضوابط به‌صورت متفاوت طراحی شود.

ضوابط نورگیری و تهویه خرپشته

مطابق بندهای 4-5-1-10-3 و 4-5-1-10-5 مبحث چهارم مقررات ملی ساختمان، خرپشته و راه‌پله منتهی به آن باید از نورگیری و تهویه مناسب برخوردار باشند. در صورتی که امکان تامین نور طبیعی از طریق پنجره‌های جانبی وجود نداشته باشد، استفاده از نورگیر سقفی (سقف خرپشته) مجاز است.

همچنین در ساختمان‌هایی که تهویه راه‌پله به‌صورت طبیعی انجام می‌شود، خرپشته می‌تواند یکی از مسیرهای تامین جریان هوا باشد.

ارتفاع خرپشته ساختمان

پیش از تعیین ارتفاع خرپشته، باید به این نکته توجه داشت که مقررات ملی ساختمان ابعاد ثابتی برای این فضا مشخص نکرده است. ابعاد خرپشته با توجه به عرض راه‌پله، نوع ساختمان، جانمایی تاسیسات و موتورخانه آسانسور (در صورت وجود) تعیین می‌شود.

با این حال، مطابق بند 4-5-1-7-8 مبحث چهارم مقررات ملی ساختمان، مساحت اتاقک خرپشته نباید از مساحت قفسه راه‌پله بیشتر باشد؛ بنابراین ابعاد آن باید متناسب با نیاز پروژه و نقشه‌های مصوب طراحی شود.

ارتفاع استاندارد خرپشته

ارتفاع خرپشته با توجه به نوع ساختمان و وجود یا عدم وجود آسانسور تعیین می‌شود. در ساختمان‌های فاقد آسانسور، حداقل ارتفاع مفید خرپشته ساختمان از کف تا زیر سقف ۲٫۲۰ متر است.

در ساختمان‌های دارای آسانسور موتورخانه‌دار، ارتفاع خرپشته باید به‌گونه‌ای در نظر گرفته شود که فضای لازم برای استقرار موتورخانه و تامین ارتفاع بالاسری آسانسور فراهم باشد. به همین دلیل، این ارتفاع معمولا حداقل ۲٫۸۰ متر در نظر گرفته می‌شود.

توجه داشته باشید در هر پروژه، ضوابط مبحث پانزدهم مقررات ملی ساختمان در خصوص آسانسور ملاک عمل خواهد بود.

ارتفاع جان پناه خرپشته

جان‌پناه خرپشته ساختمان با هدف جلوگیری از سقوط افراد و افزایش ایمنی هنگام تردد روی بام اجرا می‌شود. بر اساس مبحث چهارم مقررات ملی ساختمان، حداقل ارتفاع جان‌پناه ۱٫۱۰ متر است. همچنین در برخی ضوابط تکمیلی، از جمله پیوست ششم استاندارد ۲۸۰۰، برای برخی شرایط ارتفاع ۱٫۲۰ متر نیز توصیه شده است. در هر صورت، ارتفاع جان‌پناه باید مطابق ضوابط پروژه و به‌گونه‌ای اجرا شود که ایمنی کاربران به‌طور کامل تامین شود.

طراحی خرپشته (پلان، نما و برش)

خرپشته باید به گونه‌ای طراحی شود که علاوه بر تامین دسترسی ایمن به بام، با ضوابط مقررات ملی ساختمان و معماری بنا نیز هماهنگ باشد. در ادامه، نحوه نمایش خرپشته در پلان، نما و برش را بررسی می‌کنیم.

پلان خرپشته

در نقشه‌های معماری، خرپشته معمولا در پلان بام نمایش داده می‌شود. این فضا در امتداد راه‌پله اصلی ساختمان قرار گرفته و به‌عنوان مسیر دسترسی به پشت‌بام ترسیم می‌شود. در پلان ساختمان، ابعاد خرپشته باید متناسب با عرض راه‌پله و نیازهای پروژه باشد و مطابق مبحث چهارم مقررات ملی ساختمان، مساحت اتاقک خرپشته نباید از مساحت قفسه راه‌پله بیشتر باشد.

همچنین، تا حد امکان محل استقرار خرپشته در مرکز پلان در نظر گرفته می‌شود تا ضمن ایجاد دسترسی مناسب، تاثیر کمتری بر نمای ساختمان داشته باشد.

خرپشته در نما و برش

در نقشه نما، خرپشته ساختمان به‌صورت حجمی که از تراز بام بالاتر قرار گرفته است نمایش داده می‌شود. ارتفاع این بخش باید مطابق ضوابط طراحی تعیین شود و با فرم کلی ساختمان هماهنگی داشته باشد تا تاثیر نامناسبی بر نمای بنا ایجاد نکند.

در نقشه برش نیز خرپشته مسیر ادامه راه‌پله تا بام، ارتفاع مفید اتاقک، جان‌پناه و ارتباط آن با سقف ساختمان را نشان می‌دهد. این نقشه یکی از مهم‌ترین مراجع برای کنترل ارتفاع خرپشته، جان‌پناه و سایر الزامات اجرایی پیش از شروع عملیات ساخت است.

نحوه اجرای خرپشته ساختمان

خرپشته بام معمولا همزمان با اجرای سازه ساختمان ساخته می‌شود و با توجه به نوع اسکلت، به دو روش بتنی یا فلزی اجرا می‌شود. در هر دو روش، رعایت ضوابط اجرایی، کیفیت اتصالات و اجرای صحیح سقف اهمیت زیادی دارد تا خرپشته در برابر عوامل محیطی مانند بارندگی، رطوبت و تغییرات دما عملکرد مناسبی داشته باشد.

اجرای خرپشته بتنی

در ساختمان‌های بتنی، ستون‌ها، تیرها و سقف خرپشته به صورت بتن‌آرمه اجرا می‌شوند و معمولا همزمان با سایر اجزای سازه ساخته می‌شوند تا پیوستگی سازه حفظ شود. اجرای این بخش باید مطابق ضوابط مبحث نهم مقررات ملی ساختمان و آیین‌نامه بتن ایران (آبا) انجام شود.

در بسیاری از پروژه‌ها، به دلیل حجم کم بتن، ستون‌ها و سقف خرپشته ساختمان در یک مرحله بتن‌ریزی می‌شوند. با این حال، مطابق آیین‌نامه آبا، برای کاهش ترک‌های ناشی از نشست بتن، بهتر است ابتدا بتن ستون‌ها اجرا شده و پس از ایجاد وقفه مناسب، بتن تیرها و سقف ریخته شود. این روش اختلاف نشست بین اعضای قائم و افقی را کاهش داده و کیفیت اجرای سازه را افزایش می‌دهد.

اجرای خرپشته فلزی

در برخی پروژه‌ها، به ویژه در ساختمان‌های دارای اسکلت فلزی یا زمانی که سرعت اجرا اهمیت بیشتری دارد، خرپشته با سازه فولادی اجرا می‌شود. در این روش، ستون‌ها و تیرهای فولادی به سازه اصلی متصل می‌شوند و تمامی اتصالات باید مطابق ضوابط طراحی و اجرای سازه‌های فولادی اجرا شوند.

پس از اجرای اسکلت، پوشش سقف خرپشته ساختمان نصب شده و عملیات شیب‌بندی، آب‌بندی و عایق‌کاری مطابق ضوابط اجرایی انجام می‌شود. اجرای صحیح این بخش از نفوذ آب و ایجاد رطوبت جلوگیری کرده و دوام خرپشته ساختمان را افزایش می‌دهد.

برای آشنایی بیشتر با اصول اجرای شیب‌بندی، میزان شیب استاندارد و روش‌های تخلیه آب، پیشنهاد می‌کنیم مقاله شیب بندی بام را مطالعه کنید.

اجرای خرپشته برای آسانسور

در ساختمان‌های دارای آسانسور موتورخانه‌دار، در صورت پیش‌بینی در نقشه‌های طراحی، بخشی از خرپشته می‌تواند به موتورخانه آسانسور اختصاص یابد. در این حالت، ابعاد و ارتفاع خرپشته باید به گونه‌ای طراحی شود که فضای کافی برای نصب تجهیزات، انجام سرویس و تعمیرات و تامین ارتفاع بالاسری آسانسور مطابق مبحث پانزدهم مقررات ملی ساختمان فراهم باشد.

در آسانسورهای روملس (MRL)، موتور آسانسور داخل چاه آسانسور یا در قسمت بالایی آن نصب می‌شود و نیازی به موتورخانه مستقل در خرپشته وجود ندارد. به همین دلیل، در این نوع آسانسورها خرپشته معمولاً تنها برای دسترسی به بام اجرا می‌شود.

بنابراین، خرپشته و اتاقک موتورخانه آسانسور یکسان نیستند. وجود خرپشته به معنای وجود موتورخانه آسانسور نیست و در بسیاری از ساختمان‌های جدید، این دو فضا به صورت مستقل طراحی و اجرا می‌شوند.

اگر می‌خواهید با اجزای آسانسور، مراحل نصب و ضوابط اجرای آن آشنا شوید، پیشنهاد می‌کنیم مقاله مراحل نصب آسانسور را مطالعه کنید.

جمع‌بندی

خرپشته ساختمان یکی از اجزای مهم برای دسترسی ایمن به بام است که طراحی و اجرای آن باید مطابق مقررات ملی ساختمان و ضوابط شهرداری انجام شود. رعایت الزامات مربوط به جانمایی، ارتفاع، نورگیری، تهویه و اجرای صحیح خرپشته، علاوه بر افزایش ایمنی و دوام ساختمان، از بروز مشکلات اجرایی و حقوقی نیز جلوگیری می‌کند.

در انتهای این مقاله امیدواریم اطلاعات خوبی درباره خرپشته ساختمان کسب کرده باشید. در صورتی که در این مورد سوالی دارید می‌توانید آن را در بخش دیدگاه با ما به اشتراک بگذارید.

مسیر پیشنهادی مطالعه مقالات آکادمی عمران

مشاهده مسیر یادگیری