کفراژ و دکفراژ چیست؟ + انواع، کاربرد و نحوه محاسبه در فهرست بها

اگر در پروژه‌های ساختمانی یا عمرانی با بتن‌ریزی سروکار داشته باشید، احتمالا نام کفراژ را شنیده‌اید. اما کفراژ چیست و چه تفاوتی با داربست دارد؟ همچنین در برآورد هزینه‌های پروژه، کفراژ چگونه در فهرست بها محاسبه می‌شود؟ در این مقاله به تمامی این پرسش‌ها پاسخ می‌دهیم و با مفهوم کفراژ، انواع آن، کاربردها و نحوه محاسبه کفراژ در فهرست بهای ابنیه آشنا می‌شویم؛ پس تا انتهای این مطلب همراه آکادمی عمران باشید.

کفراژ چیست؟

کفراژ (به فرانسوی Coffrage) به سیستمی موقت یا دائمی گفته می‌شود که برای نگهداری و شکل‌دهی بتن تازه تا زمان گیرش اولیه به کار می‌رود.

به بیان ساده، زمانی که بتن تازه در یک عضو سازه‌ای (سقف، تیر، ستون یا دیوار) قرار می‌گیرد، تا قبل از سخت شدن نیاز به حفظ شکل خود دارد؛ به همین دلیل از کفراژ برای نگهداری و شکل‌دهی آن استفاده می‌شود.

از دیدگاه فنی، کفراژ در پروژه‌های عمرانی نقش مهمی در کنترل ابعاد، هندسه و کیفیت نهایی سازه دارد و در مراحل اجرای ساختمان، پل، تونل، مخازن و سایر سازه‌های بتنی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

بیش از ۵۰ ساعت آموزش حرفه‌ای ولی رایگان دفترفنی و ساختمان سازی

مشاهده

در منابع فنی، معادل انگلیسی کفراژ معمولا Formwork یا Concrete Formwork است. از همین رو اصطلاحاتی مانند کفراژ، قالب‌بندی بتن، سیستم Formwork و کفراژ بندی در بسیاری از متون مهندسی به یک مفهوم کلی اشاره دارند.

اصطلاح کفراژ بندی نیز به فرآیند نصب و استفاده از قالب برای نگهداری بتن تازه گفته می‌شود. در عمل، کفراژ بندی همان قالب‌بندی بتن است و تفاوتی از نظر فنی با آن ندارد؛ اما منظور از کفراژ بندی در پروژه‌های عمرانی معمولا ایجاد سازه‌ای مستحکم برای نگهداری قالب سقف یا دال برای بتن‌ریزی است. لذا به مجموع عملیات قالب بندی بتن و پایدارسازی آن به کمک داربست یا اسکافلد کفراژ بندی می‌گویند.

اگر قصد دارید با انواع قالب‌ها، تجهیزات مورد استفاده و مراحل اجرای قالب‌بندی بتن یا عملیات کفراژ بندی آشنا شوید، پیشنهاد می‌شود مقاله قالب بندی بتن را مطالعه کنید.

کاربرد کفراژ در ساختمان

سیستم کفراژ در بخش‌های مختلف اجرای سازه های بتنی کاربرد دارد و نقش مهمی در کیفیت نهایی اجرا ایفا می‌کند.

از مهم‌ترین کاربردهای این سیستم در پروژه‌های عمرانی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• کفراژ در سقف: برای نگهداری بتن سقف تا زمان گیرش و جلوگیری از تغییر شکل یا افتادگی
• کفراژ در تیر و ستون: جهت حفظ ابعاد دقیق مقاطع و تحمل فشار بتن تازه در اعضای عمودی و افقی
• کفراژ در دیوارهای بتنی: برای ایجاد سطح صاف و جلوگیری از نشت بتن در قالب‌های دیواری
• کفراژ در سازه‌های بتنی خاص: مانند پل‌ها، مخازن، تونل‌ها و سازه‌های حجیم که نیاز به قالب‌بندی دقیق و مقاوم دارند.

تفاوت کفراژ و داربست چیست؟

همان طور که قبل‌تر اشاره شد، کفراژ بندی استفاده از قالب و داربست یا اسکافلد برای نگهداری بتن است. به دلیل استفاده از داربست برای پایدارسازی قالب‌های بتن که کفراژ داربستی گفته می‌شود، مفهوم کفراژ و داربست یکسان به نظر می‌رسد. در حالی که داربست می‌تواند صرفا برای دسترسی ایمن در ارتفاع باشد و جهت پایداری قالب در ارتفاع استفاده نشود.

از نظر ایمنی و بارگذاری نیز این دو سیستم تفاوت اساسی دارند. کفراژ باید توان تحمل فشار بالای بتن تازه را داشته باشد و کاملا بدون نشتی و تغییر شکل عمل کند. در حالی که داربست برای تحمل بارهای محدود و موقت طراحی می‌شود و تمرکز آن بیشتر بر ایمنی نیروی کار در ارتفاع است.

از نظر متریال نیز کفراژ می‌تواند از چوب، فلز، پلاستیک یا ترکیبی از این مواد ساخته شود، اما داربست معمولا از فولاد یا آلومینیوم و اجزای استاندارد فلزی تشکیل می‌شود.

دکفراژ چیست؟

دکفراژ (Decoffrage) به فرآیند باز کردن قالب‌ها یا کفراژ از روی بتن پس از رسیدن بتن به مقاومت اولیه گفته می‌شود. در این مرحله، قالب‌هایی که برای شکل‌دهی بتن استفاده شده‌اند به‌تدریج جدا می‌شوند تا سازه بتنی بتواند بارهای خود را به‌تنهایی تحمل کند.

در واقع دکفراژ مرحله‌ای حساس در اجرای سازه‌های بتنی است، زیرا اگر قبل از رسیدن بتن به مقاومت کافی انجام شود، ممکن است باعث تغییر شکل، ترک‌خوردگی یا آسیب به عضو بتنی شود.

اصطلاح دکفراژ بیشتر در کنار مفاهیمی مانند دکفراژ سقف و دکفراژ ستون استفاده می‌شود و به ترتیب باز کردن قالب در بخش‌های مختلف سازه اشاره دارد.

کفراژ در فهرست بهای ابنیه

مفهوم کفراژ در فهرست بهای ابنیه به‌صورت مستقل تعریف نشده و در نظام فهرست‌بها تحت عنوان قالب‌بندی در فهرست بها شناخته می‌شود. بنابراین تمامی عملیات برآورد، اندازه‌گیری و پرداخت‌ها باید بر اساس ردیف‌های مربوط به قالب‌بندی انجام شود.

در فهرست بهای ابنیه، قالب‌بندی در دو فصل اصلی بررسی می‌شود:

• فصل پنجم (قالب‌بندی غیر فولادی)
• فصل ششم (قالب‌بندی فولادی)

بیش از ۵۰ ساعت آموزش حرفه‌ای ولی رایگان دفترفنی و ساختمان سازی

مشاهده

فصل پنجم (قالب‌بندی غیر فولادی) شامل قالب‌بندی‌های رایج با مصالح چوبی یا غیرفولادی است و ردیف‌ها بر اساس نوع عضو سازه‌ای دسته‌بندی می‌شوند.

فصل ششم (قالب‌بندی فولادی) به عملیات قالب‌بندی با استفاده از ورق، پروفیل و سیستم‌های پیش‌ساخته فولادی اختصاص دارد. در فهرست‌بها، این فصل به ۱۰ گروه اصلی تقسیم می‌شود که پوشش‌دهنده تمامی اجزای سازه‌ای و سیستم‌های خاص اجرایی است.

نکات و الزامات قالب بندی در فهرست بها

اصول و الزامات قالب‌بندی یا همان کفراژ در فهرست بها شامل موارد زیر است:

• مطابق بند ۲ فصل پنجم و فصل ششم، ملاک اندازه‌گیری قالب‌بندی، سطح تماس مستقیم قالب با بتن است.
• مطابق بندهای عمومی، در قالب‌بندی‌های فولادی و غیرفولادی، پخ‌ها، نبش‌ها و گردی گوشه‌ها از سطح محاسبه کسر نمی‌شوند.
• طبق بندهای عمومی، کلیه هزینه‌های جانبی شامل پشت‌بندی، چوب‌بست، داربست، باز کردن قالب، ماده رهاساز، پیچ و مهره، رنده‌کاری و تمیزکاری در بهای ردیف‌ها منظور شده و پرداخت جداگانه ندارند.
• طبق بند ۱ فصل ششم، قالب فولادی شامل مجموعه‌ای از ورق‌ها و پروفیل‌های فولادی است که می‌تواند به‌صورت قالب گسترده یا قالب مدولار مونتاژشده مورد استفاده قرار گیرد.
• مطابق بند ۶ فصل پنجم، قالب‌ها می‌توانند دارای سطوح قوسی یا غیرمسطح باشند و محاسبه آن‌ها بر اساس هندسه واقعی عضو سازه‌ای انجام می‌شود.
• طبق بند ۹ فصل پنجم، در صورت اجرای یکپارچه قالب در محل بازشوها، سطح بازشو از مقدار قالب‌بندی کسر نمی‌شود.
• ضوابط مربوط به فاصله‌نگهدارها و مهارهای قالب در بندهای ۸-۱ و ۸-۲ فصل پنجم تشریح شده است.
• بر اساس بند ۱۰-۱ فصل ششم، در صورتی که یک سوی جدار (دیوار یا ستون) در مجاورت فضای باز قرار داشته باشد، اضافه‌بهای مربوط به ردیف ۰۶۰۸۰۱ اعمال می‌شود.

نحوه محاسبه کفراژ (قالب‌بندی)

در فهرست بها، مبنای محاسبه کفراژ یا قالب‌بندی، سطح تماس مستقیم قالب با بتن است. به عبارت دیگر، تمام سطوحی که با بتن در تماس هستند در محاسبات منظور می‌شوند و سطوح غیرتماسی جزء مقدار کار محسوب نمی‌شوند. همچنین پخ‌ها، نبش‌ها و گردی گوشه‌های قالب از سطح کار کسر نمی‌شوند.

در قالب‌بندی دیوارها و ستون‌ها، ارتفاع طبقه اول از روی پی و در طبقات بعدی از کف همان طبقه اندازه‌گیری می‌شود. چنانچه بخش‌های مختلف سازه دارای ارتفاع‌های متفاوت باشند، هر قسمت باید به‌صورت جداگانه اندازه‌گیری و در ردیف ارتفاعی مربوط به خود محاسبه شود.

در برخی ردیف‌های قالب‌بندی، برای ارتفاع‌های بیش از ۱۰ متر اضافه‌بها در نظر گرفته شده است. در این حالت، به ازای هر متر ارتفاع مازاد بر ۱۰ متر، ۳ درصد به قیمت ردیف پایه اضافه می‌شود. همچنین در پروژه‌هایی با ارتفاع‌های متغیر، مبنای محاسبه، ارتفاع متوسط وزنی خواهد بود.

انواع کفراژ در پروژه‌های عمرانی

کفراژها بر اساس جنس، ساختار و نوع عملکرد به دسته‌های مختلفی تقسیم می‌شوند که هرکدام در شرایط خاص عمرانی مورد استفاده قرار می‌گیرند.

کفراژ فلزی

کفراژ فلزی از ورق‌ها و پروفیل‌های فولادی ساخته می‌شود و به دلیل مقاومت بالا، در پروژه‌های بزرگ و تکرارشونده کاربرد گسترده‌ای دارد. این نوع کفراژ امکان استفاده چندباره را فراهم کرده و سطح بتن نهایی را با کیفیت و یکنواختی بالا ایجاد می‌کند، اما نسبت به سایر انواع، وزن و هزینه بیشتری دارد.

کفراژ چوبی

کفراژ چوبی معمولا از تخته‌های چندلایه یا چوب‌های فرآوری‌شده ساخته می‌شود و به دلیل انعطاف‌پذیری بالا، در پروژه‌های کوچک و سازه‌های ساده استفاده می‌شود. این نوع قالب امکان تغییر ابعاد را دارد اما دوام و طول عمر آن نسبت به انواع فلزی کمتر است.

کفراژ مدولار

کفراژ مدولار یک سیستم پیش‌ساخته با پنل‌های استاندارد فلزی یا ترکیبی است که به‌صورت قطعات قابل مونتاژ اجرا می‌شود. این نوع سیستم به دلیل سرعت نصب بالا و دقت اجرایی مناسب، در پروژه‌های انبوه‌سازی و سازه‌های تکرارشونده کاربرد زیادی دارد.

کفراژ پلاستیکی

کفراژ پلاستیکی از مواد پلیمری سبک تولید می‌شود و بیشتر در پروژه‌های سبک یا ساختمان‌های کوچک استفاده دارد. وزن کم، حمل آسان و مقاومت در برابر رطوبت از مهم‌ترین مزایای این نوع سیستم نگهدارنده بتن تازه محسوب می‌شود.

کفراژ فایبرگلاس و پلیمری

این نوع کفراژ از ترکیب الیاف تقویتی و مواد پلیمری ساخته می‌شود و به دلیل وزن کم و مقاومت مناسب، در اجرای سقف‌ها و بخش‌های خاص سازه به‌کار می‌رود. استفاده از آن می‌تواند موجب کاهش وزن مرده سازه و افزایش سرعت اجرا شود.

کفراژ لغزنده یا متحرک

کفراژ لغزنده سیستمی است که برای بتن‌ریزی پیوسته و یکنواخت طراحی شده و معمولا به‌صورت هیدرولیکی حرکت می‌کند. این سیستم بیشتر در پروژه‌های خاص مانند تونل‌ها، مخازن و سازه‌های مرتفع کاربرد دارد.

کفراژ ماندگار

کفراژ ماندگار نوعی قالب است که پس از بتن‌ریزی در سازه باقی می‌ماند و جدا نمی‌شود. این سیستم در پروژه‌هایی استفاده می‌شود که سرعت اجرا و کاهش عملیات قالب‌برداری اهمیت بالایی دارد.

کفراژ داربستی

کفراژ داربستی سیستمی است که در آن از داربست‌های فلزی یا مدولار برای نگهداری و پایداری قالب‌ها استفاده می‌شود. این روش بیشتر در اجرای سقف‌ها و سازه‌های مرتفع به‌کار می‌رود و نقش اصلی آن افزایش ایمنی و تحمل بارهای اجرایی است.

جمع‌بندی

کفراژ یکی از مراحل اساسی اجرای سازه‌های بتنی است که وظیفه نگهداری و شکل‌دهی بتن تازه را بر عهده دارد. آشنایی با انواع کفراژ، کاربردهای آن و ضوابط اجرایی، نقش مهمی در کیفیت و ایمنی پروژه دارد. همچنین در فهرست بهای ابنیه، کفراژ تحت عنوان قالب‌بندی تعریف شده و محاسبه آن بر اساس سطح تماس قالب با بتن انجام می‌شود.

در انتهای این مقاله امیدواریم اطلاعات خوبی درباره کفراژ کسب کرده باشید. در صورتی که در این مورد سوالی دارید می‌توانید آن را در بخش دیدگاه با ما به اشتراک بگذارید.

مسیر پیشنهادی مطالعه مقالات آکادمی عمران

مشاهده مسیر یادگیری