قرارداد EPC چیست؟ بررسی انواع، شرایط و نمونه قرارداد EPC

قرارداد EPC یکی از روش‌های مهم اجرای پروژه است که انتخاب آن بر نحوه تقسیم مسئولیت‌ها، ریسک و نقش کارفرما و پیمانکار تاثیر می‌گذارد. شناخت این موارد به طرفین قرارداد کمک می‌کند تا با آگاهی بیشتری این روش را انتخاب و اجرا کنند.

در این مقاله از آکادمی عمران، مهم‌ترین نکات مربوط به قراردادهای EPC، از جمله انواع، نمونه قرارداد، ضوابط و شرایط عمومی و تفاوت آن با سایر قراردادها را بررسی می‌کنیم.

قرارداد EPC چیست؟

قرارداد EPC یکی از روش‌های اجرای پروژه است که در آن  مسئولیت سه بخش اصلی مهندسی و طراحی، تأمین و تدارکات و ساخت و اجرا به یک پیمانکار واحد واگذار می‌شود. واژه EPC مخفف سه کلمه Engineering (مهندسی و طراحی)، Procurement (تأمین و تدارکات) و Construction (ساخت و اجرا) گرفته شده است.

در این روش، پیمانکار مسئول طراحی پروژه مطابق مشخصات و الزامات قرارداد، تأمین تجهیزات و مصالح مورد نیاز و اجرای عملیات ساخت است. بنابراین، به‌جای واگذاری این مراحل به پیمانکاران مختلف، بخش‌های اصلی پروژه تحت مسئولیت یک پیمانکار قرار می‌گیرد. هدف نیز در بسیاری از پروژه‌ها، تحویل یک پروژه کامل و آماده بهره‌برداری مطابق تعهدات قراردادی است.

به زبان ساده، در قرارداد EPC پیمانکار از مرحله طراحی و مهندسی تا تأمین تجهیزات و سپس ساخت و اجرا، مسئول پیشبرد پروژه است. به همین دلیل، این روش در پروژه‌های بزرگ و پیچیده، به‌ویژه پروژه‌های صنعتی و زیرساختی، کاربرد زیادی دارد.

مراحل اصلی قرارداد EPC

قرارداد EPC از سه مرحله اصلی مهندسی و طراحی (Engineering)، تأمین و تدارکات (Procurement) و ساخت و اجرا (Construction) تشکیل می‌شود. در ادامه، وظایف اصلی پیمانکار در هر مرحله را بررسی می‌کنیم.

1- مهندسی و طراحی (Engineering)

در این مرحله، پیمانکار طراحی پروژه، مهندسی تفصیلی و تهیه نقشه‌ها، اسناد و مدارک فنی مورد نیاز را انجام می‌دهد. نتایج این مرحله، مبنای تأمین تجهیزات و اجرای عملیات پروژه قرار می‌گیرد. البته در پروژه‌های پیچیده، استفاده از مدلسازی اطلاعات ساختمان می‌تواند هماهنگی میان بخش‌های مختلف طراحی و اجرای پروژه را بهبود دهد.

2- تأمین و تدارکات (Procurement)

در مرحله تأمین و تدارکات، تجهیزات، ماشین‌آلات، مواد و مصالح مورد نیاز پروژه تهیه می‌شود. انتخاب تأمین‌کنندگان، سفارش تجهیزات و هماهنگی برای تحویل آن‌ها از فعالیت‌های اصلی این مرحله است.

3- ساخت و اجرا (Construction)

در این مرحله، عملیات ساخت، نصب و اجرای بخش‌های مختلف پروژه انجام می‌شود. پس از تکمیل عملیات اجرایی و انجام آزمایش‌های لازم، پروژه مطابق الزامات قرارداد برای تحویل به کارفرما آماده می‌شود.

برای مدیریت بهتر عملیات اجرایی، پروژه به فعالیت‌ها و بسته‌های کاری مختلف تقسیم می‌شود. در این مرحله استفاده از ساختار شکست ساختمان می‌تواند به دسته‌بندی فعالیت‌ها و برنامه‌ریزی دقیق‌تر عملیات کمک کند.

بیش از ۵۰ ساعت آموزش حرفه‌ای ولی رایگان دفترفنی و ساختمان سازی

مشاهده

انواع قرارداد EPC

انواع قرارداد EPC را می‌توان بر اساس ماهیت پروژه و نوع خروجی نهایی آن به دو دسته زیر تقسیم کرد:

• EPC صنعتی
• EPC غیرصنعتی

قرارداد EPC صنعتی چیست؟

قرارداد EPC صنعتی معمولا برای پروژه‌هایی به کار می‌رود که هدف آن‌ها ایجاد و تحویل یک واحد یا محصول صنعتی مشخص با ویژگی‌های فنی معین است. در این پروژه‌ها، پیمانکار مسئولیت طراحی، تأمین تجهیزات و اجرای واحد صنعتی را بر عهده دارد و در صورت پیش‌بینی در قرارداد، مراحل نصب و راه‌اندازی نیز در محدوده تعهدات او قرار می‌گیرد.

از مهم‌ترین نمونه‌های پروژه‌های EPC صنعتی می‌توان به نیروگاه‌های برق، نیروگاه خورشیدی، پالایشگاه‌های نفت و گاز، مجتمع‌های پتروشیمی، صنایع فولاد و معدن و کارخانه‌های تولیدی اشاره کرد.

قرارداد EPC غیرصنعتی چیست؟

قرارداد EPC غیرصنعتی بیشتر برای پروژه‌هایی استفاده می‌شود که هدف اصلی آن‌ها ایجاد زیرساخت یا ارائه خدمات عمرانی، عمومی و تخصصی است و لزوما به تولید یک محصول صنعتی منجر نمی‌شوند. در این پروژه‌ها نیز پیمانکار مسئولیت طراحی، تأمین مصالح و تجهیزات و اجرای عملیات پروژه را بر عهده دارد.

راه‌ها و بزرگراه‌ها، پل‌ها، تونل‌ها، فرودگاه‌ها، بنادر، شبکه‌های آب و فاضلاب، تصفیه‌خانه‌ها و پروژه‌های ساختمانی بزرگی مانند بیمارستان‌ها و دانشگاه‌ها از نمونه‌های پروژه‌های EPC غیرصنعتی هستند.

تفاوت EPC صنعتی و غیرصنعتی

تفاوت اصلی این دو نوع قرارداد در ماهیت و خروجی پروژه است. در EPC صنعتی، تمرکز بیشتر بر ایجاد یک واحد یا محصول صنعتی مشخص است؛ در حالی که EPC غیرصنعتی عمدتا برای ایجاد زیرساخت‌ها و پروژه‌های عمرانی و خدماتی به کار می‌رود.

نمونه قرارداد EPC

نمونه قرارداد زیر، ساختار کلی یک قرارداد پیمانکاری EPC را نشان می‌دهد و بخش‌هایی مانند موضوع پیمان، محدوده تعهدات پیمانکار، مبلغ، مدت، اسناد قرارداد، تضمین‌ها و نحوه تحویل پروژه را دربرمی‌گیرد.

توجه داشته باشید این نمونه صرفا برای آشنایی با ساختار قرارداد EPC تهیه شده و به‌عنوان قرارداد رسمی یا نمونه قرارداد EPC سازمان برنامه و بودجه قابل استناد نیست. برای انعقاد قرارداد واقعی، باید شرایط پروژه، اسناد پیمان و الزامات قانونی مرتبط بررسی و متناسب‌سازی شوند.

ضوابط و شرایط عمومی قرارداد EPC

برای اجرای پروژه‌ها به روش EPC در ایران، اسناد و ضوابط مختلفی از سوی سازمان برنامه و بودجه کشور تدوین و ارائه شده است. این اسناد، چارچوب‌های مرتبط با قرارداد، شرایط عمومی و خصوصی و پیوست‌های پیمان را در پروژه‌های EPC مشخص می‌کنند.

مهم‌ترین منابع مرتبط با پیمان‌های EPC عبارت‌اند از:

نشریه ۵۴۹۰

نشریه ۵۴۹۰ با عنوان ضوابط اجرای روش طرح و ساخت در پروژه‌های صنعتی از اسناد مرتبط با اجرای پیمان‌های EPC در پروژه‌های صنعتی است و چارچوب و ضوابط مربوط به روش طرح و ساخت در این پروژه‌ها را ارائه می‌کند.

موافقت‌نامه، شرایط عمومی، شرایط خصوصی و پیوست‌های پیمان EPC

این سند با عنوان موافقت‌نامه، شرایط عمومی، شرایط خصوصی و پیوست‌های پیمان طراحی و مهندسی، تأمین مصالح و تجهیزات، ساختمان و نصب برای کارهای صنعتی (EPC)، مجموعه اسناد قراردادی مربوط به اجرای پروژه‌های صنعتی به روش EPC را دربر می‌گیرد.

راهنمای پیمان EPC ۱۴۰۳

راهنمای شرایط عمومی، راهنمای تکمیل موافقت‌نامه و شرایط خصوصی و راهنمای تهیه پیوست‌ها در پیمان EPC ۱۴۰۳ برای استفاده در تنظیم و تکمیل اسناد مرتبط با پیمان EPC ارائه شده است.

ضوابط اجرایی روش طرح و ساخت (EPC غیرصنعتی)

این سند به چارچوب و ضوابط اجرای پروژه‌های غیرصنعتی به روش EPC می‌پردازد و در کنار اسناد مربوط به پروژه‌های صنعتی، برای آشنایی با الزامات و چارچوب اجرای این نوع پروژه‌ها قابل استفاده است.

قراردادهای مرتبط با EPC چیست؟

در کنار قرارداد EPC، مدل‌ها و ساختارهای قراردادی دیگری نیز وجود دارند که با اضافه شدن یک تعهد یا تغییر در نحوه مدیریت پروژه، از EPC معمولی متمایز می‌شوند. بنابراین، EPCF، EPCC و EPCM لزوما انواع صنعتی یا غیرصنعتی EPC نیستند؛ بلکه هرکدام بیانگر تفاوتی در محدوده تعهدات یا نحوه اجرای پروژه هستند.

قرارداد EPCF چیست؟

EPCF مخفف Engineering, Procurement, Construction and Financing است. در این مدل، علاوه بر مهندسی، تأمین و ساخت، تأمین مالی پروژه نیز در ساختار تعهدات پیمانکار یا کنسرسیوم پیمانکاری قرار می‌گیرد.

در قراردادهای معمول EPC، تأمین مالی پروژه می‌تواند توسط کارفرما و از محل منابع مالی یا بودجه اختصاص‌یافته به پروژه انجام شود. اما در EPCF، پیمانکار یا کنسرسیوم مربوطه برای تأمین منابع مالی پروژه نیز نقش دارد. این منابع می‌توانند از طریق تسهیلات مالی، فاینانس، منابع پیمانکار یا سرمایه‌گذاران ثالث تأمین شوند.

به همین دلیل، EPCF بیشتر در پروژه‌هایی مورد توجه قرار می‌گیرد که کارفرما با محدودیت منابع مالی مواجه است و تأمین مالی باید هم‌زمان با اجرای پروژه سامان‌دهی شود.

قرارداد EPCC چیست؟

EPCC مخفف Engineering, Procurement, Construction and Commissioning است. در این مدل، علاوه بر مهندسی، تأمین و ساخت، راه‌اندازی و آزمایش‌های نهایی پروژه (Commissioning) نیز به‌طور مشخص در محدوده تعهدات پیمانکار قرار می‌گیرد.

در نتیجه، پیمانکار پس از تکمیل عملیات ساخت و نصب، اقدامات لازم برای راه‌اندازی و انجام آزمایش‌های موردنیاز را نیز انجام می‌دهد تا پروژه مطابق الزامات و عملکرد تعیین‌شده در قرارداد آماده تحویل شود.

قرارداد EPCM چیست؟

EPCM مخفف Engineering, Procurement and Construction Management است. تفاوت اصلی آن با EPC در نقش و مسئولیت پیمانکار است. در EPC، پیمانکار مسئولیت یکپارچه طراحی، تأمین و ساخت پروژه را بر عهده دارد؛ اما در EPCM، پیمانکار بیشتر نقش مدیریت، هماهنگی و نظارت بر فرآیندهای مهندسی، تأمین و ساخت را ایفا می‌کند.

بنابراین، ساختار EPCM از نظر نحوه تقسیم مسئولیت و ریسک با EPC متفاوت است و لزوما به معنای واگذاری مستقیم اجرای تمام عملیات به یک پیمانکار واحد نیست.

تفاوت قرارداد EPC با سایر قراردادها

در روش‌های مختلف اجرای پروژه، نحوه تقسیم مسئولیت میان کارفرما، پیمانکار و مشاور متفاوت است. در قرارداد EPC بخش قابل‌توجهی از مسئولیت طراحی، تأمین و ساخت بر عهده پیمانکار قرار می‌گیرد، در حالی که در مدیریت پیمان نقش و مسئولیت مدیر پیمان متفاوت است.

در ادامه، ضمن مقایسه EPC با سایر مدل‌ها، مهم‌ترین تفاوت‌های آن را با انواع قراردادهای پیمانکاری و روش‌های رایج اجرای پروژه بررسی می‌کنیم.

برای درک بهتر تفاوت مدل‌های قراردادی، در جدول زیر EPC با قراردادهای PC، DB، BOT و کلید در دست (Turnkey) از نظر مسئولیت طراحی، تأمین، اجرا و تأمین مالی مقایسه شده است.

تفاوت قرارداد EPC و PC

در قرارداد PC (Procurement & Construction)، مسئولیت پیمانکار عمدتاً شامل تأمین و ساخت است و طراحی پروژه در محدوده EPC قرار ندارد. در مقابل، در قرارداد EPC، پیمانکار علاوه بر تأمین و ساخت، مسئولیت مهندسی و طراحی را نیز بر عهده می‌گیرد.

تفاوت قرارداد EPC و DB

در قرارداد DB (Design-Build)، طراحی و ساخت پروژه توسط یک پیمانکار یا مجموعه واحد انجام می‌شود؛ بنابراین از این نظر به EPC شباهت دارد. تفاوت اصلی این است که در EPC، تأمین تجهیزات و مصالح نیز به‌صورت مشخص در محدوده تعهدات پیمانکار قرار دارد و این مدل معمولا برای پروژه‌های بزرگ و پیچیده با ساختار یکپارچه‌تر به کار می‌رود.

تفاوت قرارداد EPC و BOT

در BOT (Build-Operate-Transfer)، علاوه بر ساخت پروژه، بهره‌برداری و انتقال آن نیز بخشی از ساختار قرارداد است. همچنین تأمین مالی پروژه معمولا توسط سرمایه‌گذار انجام می‌شود و پروژه پس از یک دوره بهره‌برداری به کارفرما یا دولت منتقل می‌شود. در EPC، پیمانکار پس از تکمیل تعهدات قراردادی و تحویل پروژه، الزاماً مسئول بهره‌برداری بلندمدت آن نیست.

تفاوت قرارداد EPC و قرارداد کلید در دست (Turnkey)

قرارداد کلید در دست (Turnkey) به مدلی گفته می‌شود که پیمانکار پروژه را به‌صورت کامل و آماده بهره‌برداری به کارفرما تحویل می‌دهد. EPC در بسیاری از پروژه‌ها با همین مفهوم کلید در دست شناخته می‌شود؛ بنابراین این دو اصطلاح همیشه دو مدل کاملاً جدا از یکدیگر نیستند. در واقع، EPC می‌تواند به‌صورت کلید در دست اجرا شود و میزان تعهدات پیمانکار به مفاد قرارداد بستگی دارد.

مزایا و معایب قرارداد EPC

قرارداد EPC با یکپارچه کردن مهندسی، تأمین و ساخت، بخش قابل‌توجهی از مسئولیت‌های پروژه را به پیمانکار واگذار می‌کند. این ساختار می‌تواند مدیریت پروژه را برای کارفرما ساده‌تر کند، اما در مقابل محدودیت‌هایی نیز دارد که باید پیش از انتخاب این روش در نظر گرفته شوند.

مزایای قرارداد EPC

مهم‌ترین مزایای قرارداد EPC برای کارفرما را می‌توان در موارد زیر خلاصه کرد:

• یکپارچگی طراحی و اجرا: مهندسی، تأمین و ساخت تحت مسئولیت یک پیمانکار انجام می‌شود و هماهنگی بین مراحل مختلف پروژه افزایش می‌یابد.
• کاهش بار مدیریتی کارفرما: کارفرما به‌جای مدیریت چند پیمانکار، عمدتاً با یک پیمانکار اصلی در ارتباط است.
• انتقال بخشی از ریسک‌ها به پیمانکار: ریسک‌های مرتبط با طراحی، تأمین و اجرای پروژه، مطابق مفاد قرارداد، تا حد زیادی بر عهده پیمانکار قرار می‌گیرد.
• قابلیت پیش‌بینی بهتر هزینه و زمان: در قراردادهایی که قیمت و زمان انجام کار به‌صورت مشخص تعیین می‌شود، کارفرما دید روشن‌تری نسبت به هزینه و زمان تحویل پروژه دارد.
• امکان کاهش زمان اجرای پروژه: یکپارچگی مراحل طراحی، تأمین و ساخت می‌تواند امکان هم‌پوشانی برخی فعالیت‌ها و در نتیجه کوتاه‌تر شدن زمان اجرای پروژه را فراهم کند.

معایب قرارداد EPC

در کنار مزایا، قرارداد EPC محدودیت‌هایی نیز دارد که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:

• کاهش انعطاف‌پذیری کارفرما: پس از شروع پروژه، اعمال تغییرات اساسی در طراحی یا محدوده کار می‌تواند دشوارتر و پرهزینه‌تر باشد.
• نیاز به تعریف دقیق پروژه در ابتدای کار: برای تعیین صحیح محدوده، هزینه و زمان پروژه، مشخصات فنی و الزامات کار باید پیش از انعقاد قرارداد تا حد امکان دقیق مشخص شوند.
• وابستگی زیاد به توانمندی پیمانکار: انتخاب پیمانکار از نظر فنی، مالی و مدیریتی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا بخش قابل‌توجهی از مسئولیت پروژه در اختیار اوست.
• احتمال بالاتر بودن قیمت اولیه: پیمانکار برای پذیرش بخشی از ریسک‌های پروژه ممکن است هزینه ریسک را در پیشنهاد مالی خود لحاظ کند.
• کنترل کمتر کارفرما بر جزئیات اجرا: در مقایسه با روش‌هایی که کارفرما مستقیماً در جزئیات طراحی و اجرا دخالت دارد، در EPC اختیار او در این بخش‌ها محدودتر است.

جمع‌بندی

قرارداد EPC روشی یکپارچه برای اجرای پروژه است که در آن مهندسی، تأمین و ساخت به یک پیمانکار واگذار می‌شود. این قرارداد در پروژه‌های صنعتی و غیرصنعتی کاربرد دارد و بخش قابل‌توجهی از ریسک‌های اجرایی را به پیمانکار منتقل می‌کند.

اگر قصد دارید در کنار مباحث قراردادهای EPC، مباحث مهم دفتر فنی از آشنایی با شرایط عمومی و خصوصی پیمان گرفته تا متره، برآورد و صورت‌وضعیت‌نویسی را به‌صورت کاربردی یاد بگیرید، پیشنهاد می‌کنیم پکیج آموزش دفتر فنی را تهیه کنید. این آموزش می‌تواند مسیر یادگیری شما را برای فعالیت حرفه‌ای در دفتر فنی کامل‌تر کند.

در انتهای این مقاله امیدواریم اطلاعات خوبی درباره انواع قراردادهای EPC کسب کرده باشید. در صورتی که در این مورد سوالی دارید می‌توانید آن را در بخش دیدگاه با ما به اشتراک بگذارید.

مسیر پیشنهادی مطالعه مقالات آکادمی عمران

مشاهده مسیر یادگیری