ساختار شکست ساختمان (WBS) چیست؟ آموزش تهیه + جدول، فایل اکسل و نمونه

اگر در پروژه‌های عمرانی یا ساختمانی فعالیت کرده باشید، احتمالا بارها اصطلاح ساختار شکست (WBS) را شنیده‌اید. اما ساختار شکست ساختمان چیست، چگونه تهیه می‌شود و چه نقشی در برنامه‌ریزی و کنترل پروژه دارد؟ در این مقاله از آکادمی عمران، علاوه بر معرفی ساختار شکست ساختمان مسکونی، مراحل تهیه WBS، نمونه جدول، فایل اکسل و کاربرد آن در مدیریت و کنترل پروژه‌های ساختمانی را بررسی می‌کنیم.

WBSچیست؟ (ساختار شکست کار)

ساختار شکست کار یا WBS (Work Breakdown Structure)، یکی از مهم‌ترین ابزارهای مدیریت پروژه است که برای تقسیم‌بندی یک پروژه به اجزای کوچک‌تر و قابل مدیریت استفاده می‌شود. در این روش، پروژه به‌صورت سلسله‌مراتبی از سطح کلان به سطوح جزئی‌تر تقسیم شده و در نهایت به بسته‌های کاری (Work Packages) می‌رسد.

این ساختار با شفاف‌سازی محدوده پروژه، امکان برنامه‌ریزی، زمان‌بندی، تخصیص منابع، متره و برآورد پروژه، تعیین مسئولیت‌ها و کنترل پیشرفت را با دقت بیشتری فراهم می‌کند. ساختار شکست کار در انواع پروژه‌ها از جمله پروژه‌های عمرانی، ساختمانی، صنعتی، فناوری اطلاعات و تولیدی کاربرد دارد. در ادامه، نحوه تهیه WBS برای پروژه‌های ساختمانی را بررسی می‌کنیم.

ساختار شکست ساختمان چیست؟

ساختار شکست ساختمان، در واقع همان ساختار شکست کار (WBS) است که متناسب با پروژه‌های ساختمانی تهیه می‌شود و مبنای برنامه‌ریزی، زمان‌بندی، تخصیص منابع و کنترل پیشرفت پروژه قرار می‌گیرد.

در این روش، کل پروژه از مرحله تجهیز کارگاه تا تحویل نهایی، به بخش‌ها و بسته‌های کاری قابل مدیریت تقسیم می‌شود. این بسته‌های کاری معمولا بر اساس مراحل اجرای ساختمان یا اجزای آن، مانند عملیات خاکی، فونداسیون، اسکلت، سفت‌کاری، نازک‌کاری، تاسیسات و نما، سازمان‌دهی می‌شوند.

از آنجا که ساختار شکست ساختمان باید با فرآیند واقعی اجرای پروژه مطابقت داشته باشد، تهیه آن علاوه بر دانش مدیریت پروژه، به آشنایی با نقشه‌های اجرایی، روش اجرای فعالیت‌ها و توالی عملیات ساختمانی نیز نیاز دارد.

بیش از ۵۰ ساعت آموزش حرفه‌ای ولی رایگان دفترفنی و ساختمان سازی

مشاهده

کاربرد ساختار شکست در ساختمان

ساختار شکست ساختمان (WBS) تنها یک نمودار یا جدول نیست؛ بلکه مبنای برنامه‌ریزی، زمان‌بندی، برآورد هزینه، تخصیص منابع و کنترل پیشرفت پروژه محسوب می‌شود. به همین دلیل، در اغلب پروژه‌های ساختمانی از آن برای مدیریت بهتر فعالیت‌ها استفاده می‌شود.

به‌طور کلی، مهم‌ترین کاربردهای ساختار شکست ساختمان عبارت‌اند از:

• برنامه‌ریزی و زمان‌بندی پروژه برای تعیین توالی اجرای فعالیت‌ها
• کنترل پیشرفت پروژه با اندازه‌گیری پیشرفت فیزیکی هر بخش
• برآورد و کنترل هزینه‌ها برای مدیریت بهتر بودجه پروژه
• تخصیص منابع به‌منظور استفاده بهینه از نیروی انسانی، مصالح و تجهیزات
• تهیه صورت وضعیت بر اساس فعالیت‌های اجراشده
• تهیه گزارش‌های پیشرفت برای ارزیابی وضعیت اجرای پروژه
• مدیریت ریسک و تاخیرها از طریق شناسایی فعالیت‌های بحرانی

تفاوت WBS و CBS

ساختار شکست کار (WBS) و ساختار شکست هزینه (CBS) هر دو از ابزارهای مهم مدیریت پروژه هستند، اما هدف و نحوه دسته‌بندی اطلاعات در آن‌ها متفاوت است. WBS پروژه را بر اساس فعالیت‌ها و محدوده کاری به بخش‌های کوچک‌تر تقسیم می‌کند، در حالی که CBS هزینه‌های پروژه را بر اساس بخش‌ها، فعالیت‌ها یا گروه‌های هزینه‌ای سازمان‌دهی می‌کند.

ساختار شکست ساختمان، WBS مشخص می‌کند چه فعالیت‌هایی باید انجام شوند؛ برای مثال تجهیز کارگاه، فونداسیون، اسکلت، سفت‌کاری، تاسیسات و نازک‌کاری. اما CBS مشخص می‌کند هزینه انجام این فعالیت‌ها شامل چه بخش‌هایی است؛ مانند هزینه مصالح، نیروی انسانی، تجهیزات و سایر هزینه‌های اجرایی.

به بیان ساده، WBS به این سؤال پاسخ می‌دهد که چه کاری باید انجام شود؟ و CBS مشخص می‌کند هزینه انجام این کار چقدر است؟

در پروژه‌های ساختمانی، معمولا WBS و CBS در کنار یکدیگر استفاده می‌شوند. با ارتباط دادن فعالیت‌های ساختار شکست کار با هزینه‌های مربوط به آن‌ها، امکان کنترل دقیق‌تر بودجه، مقایسه هزینه برنامه‌ریزی‌شده با هزینه واقعی و تهیه گزارش‌های مالی پروژه فراهم می‌شود.

اجزای ساختار شکست ساختمان

ساختار شکست ساختمان از چند سطح سلسله‌مراتبی تشکیل می‌شود که هر سطح، بخشی از اجزای پروژه را با جزئیات بیشتری نمایش می‌دهد. در این ساختار، پروژه از نمای کلی آغاز شده و به‌تدریج به فازهای اجرایی، زیرفازها و در نهایت بسته‌های کاری تقسیم می‌شود.

تعداد سطوح WBS به نوع، ابعاد و پیچیدگی پروژه بستگی دارد، اما معمولا اجزای آن مطابق اینفوگرافی زیر سازمان‌دهی می‌شوند.

همان‌طور که در این اینفوگرافی مشاهده می‌کنید، هرچه از سطوح بالاتر به سمت پایین حرکت می‌کنیم، فعالیت‌ها جزئی‌تر و قابل مدیریت‌تر می‌شوند. پایین‌ترین سطح WBS، بسته‌های کاری (Work Packages) است که مبنای زمان‌بندی، تخصیص منابع، برآورد هزینه و کنترل پیشرفت پروژه قرار می‌گیرد.

نحوه تهیه ساختار شکست ساختمان مسکونی

تهیه ساختار شکست ساختمان (WBS) فرآیندی نظام‌مند است که در آن پروژه بر اساس محدوده کار، نقشه‌های اجرایی و مراحل اجرای ساختمان، به بخش‌های کوچک‌تر و قابل مدیریت تقسیم می‌شود.

برای آشنایی با نحوه تهیه WBS، در ادامه ساختار شکست یک ساختمان مسکونی دو طبقه با اسکلت بتنی را به‌صورت گام‌به‌گام بررسی می‌کنیم.

توجه داشته باشید که جزئیات ساختار شکست با توجه به نوع پروژه، تعداد طبقات و روش اجرا ممکن است متفاوت باشد، اما اصول تهیه آن در همه پروژه‌های ساختمانی یکسان است.

گام اول: بررسی اسناد و محدوده پروژه

فرض کنید کارفرما اجرای یک ساختمان مسکونی دو طبقه با اسکلت بتنی را به شما واگذار کرده است. پیش از تهیه WBS، ابتدا باید قرارداد، نقشه‌های معماری، سازه، برق و مکانیک، مشخصات فنی و در صورت وجود، فهرست‌بهای پروژه را بررسی کنید.

با مطالعه این اسناد مشخص می‌شود پروژه شامل تجهیز کارگاه، عملیات خاکی، اجرای فونداسیون، اسکلت بتنی، سفت‌کاری، تاسیسات مکانیکی و برقی، نازک‌کاری، اجرای نما، محوطه‌سازی و تحویل نهایی است. این اطلاعات، محدوده واقعی پروژه را مشخص کرده و مبنای تهیه ساختار شکست خواهد بود.

نکته: در پروژه‌های فهرست‌بهایی، بررسی ردیف‌های فهرست بهای ابنیه یکی از بهترین روش‌ها برای اطمینان از کامل بودن WBS است.

گام دوم: تعیین فازهای اصلی پروژه (سطح ۱ و ۲)

پس از مشخص شدن محدوده پروژه، ساختار شکست از بالاترین سطح آغاز می‌شود. در سطح اول تنها عنوان پروژه قرار می‌گیرد و در سطح دوم پروژه به فازهای اصلی اجرا تقسیم می‌شود.

برای ساختمان مسکونی دو طبقه، ساختار سطح اول و دوم می‌تواند به شکل زیر باشد:
گام سوم: تقسیم فازها به زیرفازها (سطح ۳)

اکنون یکی از فازهای اصلی را با جزئیات بیشتری بررسی می‌کنیم. فرض کنید قصد داریم فاز فونداسیون را بشکنیم.

در این حالت، ساختار سطح سوم می‌تواند به‌صورت زیر باشد:

کد فعالیت

• 1.3 فونداسیون
• 1.3.1 خاکبرداری
• 1.3.2 بتن مگر
• 1.3.3 آرماتوربندی
• 1.3.4 قالب‌بندی
• 1.3.5 بتن‌ریزی

به همین روش، فازهای اسکلت، سفت‌کاری، تاسیسات و نازک کاری ساختمان نیز به فعالیت‌های جزئی‌تر تقسیم می‌شوند.

نکته: ساختار شکست باید تا جایی ادامه پیدا کند که هر بخش به‌راحتی قابل برنامه‌ریزی، اندازه‌گیری و کنترل باشد. شکستن بیش از حد فعالیت‌ها، مدیریت پروژه را پیچیده می‌کند.

گام چهارم: تعریف بسته‌های کاری (Work Packages)

در آخرین سطح WBS، هر فعالیت به بسته‌های کاری تبدیل می‌شود؛ یعنی کوچک‌ترین واحدی که می‌توان برای آن زمان، هزینه، منابع و مسئول اجرا تعیین کرد.
برای مثال، فعالیت آرماتوربندی فونداسیون را می‌توان به بسته‌های کاری زیر تقسیم کرد:

کد بسته کاری

• 1.3.3.1 برش میلگرد
• 1.3.3.2 خم‌کاری میلگرد
• 1.3.3.3 مونتاژ شبکه آرماتور
• 1.3.3.4 نصب اسپیسر
• 1.3.3.5 کنترل نهایی آرماتوربندی

پس از تعریف این بسته‌ها، می‌توان برای هر یک مدت اجرا، هزینه، منابع انسانی، تجهیزات و مسئول اجرا را مشخص کرد.

گام پنجم: کدگذاری و بازبینی ساختار شکست

پس از تکمیل ساختار شکست، برای هر سطح و هر بسته کاری یک کد منحصربه‌فرد تعریف می‌شود. این کدها باعث می‌شوند گزارش‌گیری، کنترل پیشرفت، تهیه صورت‌وضعیت و ارتباط بین برنامه زمان‌بندی و هزینه پروژه ساده‌تر شود.

برای مثال، در پروژه ساختمان مسکونی دو طبقه:

• 1 → ساختمان مسکونی دو طبقه
• 1.3 → فونداسیون
• 1.3.3 → آرماتوربندی
• 1.3.3.2 → خم‌کاری میلگرد

در پایان، ساختار شکست باید توسط تیم دفتر فنی، اجرا و کنترل پروژه بازبینی و پس از اعمال اصلاحات لازم نهایی شود.

توجه داشته باشید هرگونه تغییر در WBS پس از شروع برنامه‌ریزی می‌تواند بر زمان‌بندی، برآورد هزینه، تخصیص منابع و کنترل پیشرفت پروژه تاثیر بگذارد؛ بنابراین بهتر است ساختار شکست پیش از شروع این مراحل نهایی شود.

جدول ساختار شکست ساختمان در اکسل

بسیاری از مدیران پروژه و کارشناسان کنترل پروژه، ساختار شکست ساختمان را در قالب فایل اکسل تهیه می‌کنند تا بتوانند فعالیت‌ها، زمان‌بندی، وزن‌دهی و میزان پیشرفت هر بخش از پروژه را به‌صورت منظم مدیریت و به‌روزرسانی کنند.

یک فایل WBS در اکسل علاوه بر نمایش ساختار سلسله‌مراتبی پروژه، امکان ثبت اطلاعات اجرایی، کنترل پیشرفت، تعیین مسئول هر فعالیت و مدیریت برنامه زمان‌بندی را نیز فراهم می‌کند. به همین دلیل، اکسل همچنان یکی از رایج‌ترین ابزارها برای تهیه و نگهداری ساختار شکست پروژه‌های ساختمانی است.

در پروژه‌های ساختمانی، این جدول می‌تواند برای انواع سازه‌های بتنی، فلزی یا بنایی تهیه شود و جزئیات آن با توجه به نوع پروژه، قرارداد و روش کنترل پروژه تغییر می‌کند.

در ادامه می‌توانید نمونه فایل اکسل ساختار شکست ساختمان را به‌صورت رایگان دانلود کنید. این فایل صرفا یک نمونه آموزشی است که متناسب با تعداد طبقات، نوع اسکلت و شرایط پروژه قابلیت ویرایش دارد.

جدول ساختار شکست ساختمان بتنی

اگرچه بخش زیادی از ساختار شکست پروژه‌های ساختمانی مشابه است، اما در اجرای ساختمان بتنی، برخی فعالیت‌ها به دلیل استفاده از بتن و میلگرد، ماهیت متفاوتی دارند.

جدول زیر نمونه‌ای از فعالیت‌های اختصاصی یک ساختمان بتنی را نشان می‌دهد که معمولا در بخش فونداسیون و اجرای اسکلت در WBS ثبت می‌شوند.

جدول ساختار شکست ساختمان فلزی

در اجرای اسکلت فلزی، مراحل مربوط به قالب‌بندی، آرماتوربندی و بتن‌ریزی اسکلت حذف شده و جای خود را به ساخت، نصب و اتصال اعضای فولادی می‌دهند. به همین دلیل، WBS این پروژه‌ها در بخش اجرای اسکلت با ساختمان‌های بتنی تفاوت دارد.

جدول زیر، نمونه‌ای از فعالیت‌های اختصاصی ساختار شکست یک ساختمان فلزی را نشان می‌دهد.

مهم‌ترین تفاوت ساختار شکست ساختمان‌های بتنی و فلزی در بخش اجرای سازه است. در ساختمان‌های بتنی، فعالیت‌هایی مانند آرماتوربندی، قالب‌بندی، بتن‌ریزی و عمل‌آوری بتن در WBS ثبت می‌شوند. در حالی که در ساختمان‌های فلزی، این فعالیت‌ها با ساخت قطعات فولادی، نصب ستون و تیر، اجرای مهاربند، جوشکاری یا اتصالات پیچ و مهره‌ای و رنگ‌آمیزی اسکلت جایگزین می‌شوند.

سایر بخش‌های پروژه مانند تجهیز کارگاه، عملیات خاکی، سفت‌کاری، تاسیسات و نازک‌کاری در هر دو نوع ساختمان تا حد زیادی مشابه هستند.

درصد ساختار شکست ساختمان

درصد ساختار شکست ساختمان، سهم یا وزن هر فعالیت از کل پروژه را نشان می‌دهد. این درصدها مشخص می‌کنند هر بخش چه میزان در پیشرفت فیزیکی و تکمیل پروژه نقش دارد و معمولا مبنای کنترل پیشرفت، گزارش‌دهی و تهیه صورت‌وضعیت قرار می‌گیرند.

برای مثال، تکمیل فونداسیون تاثیر بیشتری بر پیشرفت پروژه نسبت به تجهیز کارگاه دارد؛ بنابراین درصد اختصاص‌یافته به فونداسیون نیز بیشتر خواهد بود. مجموع درصد تمام فعالیت‌های ساختار شکست باید برابر با ۱۰۰ درصد باشد تا بتوان پیشرفت کل پروژه را به‌درستی محاسبه کرد.

در عمل، درصد هر فعالیت بر اساس عواملی مانند حجم عملیات، هزینه، مدت زمان اجرا و اهمیت آن در پروژه تعیین می‌شود. به همین دلیل، درصدهای یک ساختمان مسکونی دو طبقه ممکن است با یک ساختمان مرتفع، صنعتی یا تجاری متفاوت باشد.

برای درک بهتر، فرض کنید در یک پروژه ساختمانی، وزن فعالیت اسکلت بتنی در ساختار شکست برابر با ۳۰ درصد باشد. اگر تا پایان ماه، تنها ۵۰ درصد از عملیات اسکلت اجرا شده باشد، سهم این فعالیت در پیشرفت کل پروژه برابر خواهد بود با:

۳۰٪ × ۵۰٪ = ۱۵٪

یعنی با وجود اینکه نیمی از عملیات اسکلت اجرا شده است، سهم این فعالیت در پیشرفت کل پروژه ۱۵ درصد خواهد بود. به همین روش، سهم سایر فعالیت‌ها نیز محاسبه شده و مجموع آن‌ها، درصد پیشرفت کل پروژه را تشکیل می‌دهد.

ساختار شکست ساختمان برای کنترل پیشرفت فیزیکی

پس از تهیه ساختار شکست ساختمان (WBS)، از آن به‌عنوان مبنای کنترل پیشرفت فیزیکی پروژه استفاده می‌شود. در این مرحله، برای هر فعالیت یک وزن یا درصد اهمیت تعیین شده و میزان پیشرفت آن در بازه‌های زمانی مختلف ثبت و ارزیابی می‌شود. با تجمیع پیشرفت فعالیت‌ها، درصد پیشرفت کل پروژه محاسبه شده و وضعیت اجرای پروژه به‌صورت دقیق قابل پایش خواهد بود.

در پروژه‌های ساختمانی، WBS معمولا در نرم‌افزار Microsoft Project (MSP) وارد شده و مبنای تهیه برنامه زمان‌بندی پروژه قرار می‌گیرد. در پروژه‌های بزرگ‌تر نیز از Oracle Primavera P6 برای برنامه‌ریزی، مدیریت و کنترل پروژه استفاده می‌شود. به این ترتیب، فعالیت‌های تعریف‌شده در ساختار شکست دارای مدت زمان، تاریخ شروع و پایان، منابع موردنیاز و درصد پیشرفت هستند و امکان مقایسه برنامه اولیه با عملکرد واقعی پروژه فراهم می‌شود.

استفاده صحیح از ساختار شکست ساختمان، کنترل پیشرفت فیزیکی را دقیق‌تر کرده و به تیم پروژه کمک می‌کند تاخیرها را سریع‌تر شناسایی، علل عقب‌ماندگی فعالیت‌ها را بررسی و گزارش‌های دقیق‌تری برای کارفرما و مدیر پروژه تهیه کند.

نمونه ساختار شکست پروژه راهسازی (فایل MSP)

ساختار شکست (WBS) در پروژه‌های راهسازی نیز بر همان اصول سلسله‌مراتبی تهیه می‌شود، با این تفاوت که فعالیت‌هایی مانند عملیات خاکی، زیرسازی، روسازی، اجرای آسفالت، آبروها و علائم ایمنی جایگزین فعالیت‌های ساختمانی می‌شوند.

در ادامه می‌توانید فایل نمونه ساختار شکست پروژه راهسازی را که در Microsoft Project (MSP) تهیه شده است، دانلود کنید. این فایل شامل ساختار سلسله‌مراتبی فعالیت‌ها بوده و می‌تواند به‌عنوان الگوی مناسبی برای تهیه WBS، برنامه‌ریزی، زمان‌بندی و کنترل پروژه‌های راهسازی مورد استفاده قرار گیرد.

جمع‌بندی

ساختار شکست ساختمان (WBS) یکی از مهم‌ترین ابزارهای مدیریت پروژه است که با تقسیم پروژه به فعالیت‌های قابل مدیریت، برنامه‌ریزی، زمان‌بندی، برآورد هزینه و کنترل پیشرفت را ساده‌تر می‌کند. هرچه WBS دقیق‌تر و متناسب‌تر با محدوده پروژه تهیه شود، مدیریت منابع، گزارش‌گیری و کنترل پروژه نیز با دقت بیشتری انجام خواهد شد. بنابراین، تهیه یک ساختار شکست استاندارد، اولین گام برای اجرای منظم و موفق پروژه‌های ساختمانی محسوب می‌شود.

در انتهای این مقاله امیدواریم اطلاعات خوبی درباره ساختار شکست ساختمان کسب کرده باشید. در صورتی که در این مورد سوالی دارید می‌توانید آن را در بخش دیدگاه با ما به اشتراک بگذارید.

مسیر پیشنهادی مطالعه مقالات آکادمی عمران

مشاهده مسیر یادگیری