عملیات خاکی در فهرست بهای ابنیه؛ خاکبرداری، گودبرداری و خاکریزی

عملیات خاکی در فهرست بهای ابنیه از مهم‌ترین بخش‌های متره و برآورد پروژه‌های عمرانی به شمار می‌رود؛ زیرا بخش قابل‌توجهی از اختلافات مالی پروژه‌ها ناشی از انتخاب ردیف‌های اشتباه و عدم تفکیک صحیح بین فصل دوم (عملیات خاکی با دست) و فصل سوم (عملیات خاکی با ماشین) است.

در این میان این سوال‌ها مطرح می‌شود که آیتم‌های عملیات خاکی در فهرست بها شامل چه مواردی است؟ ردیف‌های اضافه‌بها در عملیات خاکی کدام‌اند؟ تفاوت پی‌کنی با گودبرداری در فهرست بها چیست؟ و حمل خاک در فهرست بها و فاصله حمل چگونه محاسبه می‌شود؟

در این مقاله به این پرسش‌ها پاسخ داده‌ایم و ردیف‌ها و آیتم‌های عملیات خاکی در فهرست بها را به همراه تفسیر فصل دوم و فصل سوم فهرست بها با جزئیات کامل بررسی کرده‌ایم؛ تا انتهای مقاله همراه آکادمی عمران باشید.

عملیات خاکی در فهرست بها

در فهرست بهای ابنیه، عملیات خاکی شامل مجموعه‌ای از ردیف‌های اجرایی مانند خاکبرداری، گودبرداری، حمل خاک، خاکریزی، تسطیح، رگلاژ و کوبیدن است که بخش مهمی از عملیات اجرایی پروژه‌های عمرانی را پوشش می‌دهند.

اگر با مفهوم کلی عملیات خاکی، مراحل اجرا و تفاوت عملیات خاکی دستی و ماشینی آشنا نیستید، پیشنهاد می‌کنیم ابتدا مقاله عملیات خاکی چیست را مطالعه کنید.

عملیات خاکی در فهرست بهای ابنیه، در دو فصل مستقل تعریف شده است:

فصل دوم: عملیات خاکی با دست

• شامل عملیات‌هایی است که با ابزار دستی یا تجهیزات سبک انجام می‌شوند و معمولا در فضاهای محدود، حجم‌های کم یا محل‌هایی که امکان استفاده از ماشین‌آلات وجود ندارد، کاربرد دارند.

فصل سوم: عملیات خاکی با ماشین

• شامل ردیف‌های مربوط به خاکبرداری با بولدوزر، بیل هیدرولیکی، حمل خاک با کامیون، خاکریزی و تراکم مکانیکی است و بخش عمده عملیات خاکی پروژه‌های عمرانی را پوشش می‌دهد.

تشخیص صحیح ردیف‌های هر فصل و تفکیک عملیات خاکی دستی و ماشینی، تاثیر مستقیمی بر دقت متره و برآورد پروژه دارد.

تفاوت عملیات خاکی با دست و با ماشین

انتخاب هرکدام از این روش‌ها به عواملی مانند حجم عملیات، فضای کار، نوع پروژه و امکان استفاده از ماشین‌آلات بستگی دارد.

جدول زیر مهم‌ترین تفاوت‌های این دو روش را نشان می‌دهد:

در بسیاری از پروژه‌های عمرانی، ترکیبی از عملیات خاکی دستی و ماشینی استفاده می‌شود، برای مثال، خاکبرداری اصلی ممکن است با ماشین انجام شده، اما رگلاژ نهایی یا اصلاح گوشه‌ها به‌صورت دستی اجرا شود.

پیشنهاد می‌کنیم برای آشنایی با نحوه محاسبه و برآورد هزینه‌های حجم عملیات‌های خاکبرداری و خاکریزی به مقاله محاسبه حجم عملیات خاکی مراجعه کنید.

پرکاربردترین ردیف های عملیات خاکی در فهرست بها

در پروژه‌های ساختمانی، همه ردیف‌های فصل دوم و سوم فهرست بها به یک اندازه استفاده نمی‌شوند. برخی ردیف‌ها مانند خاکبرداری، حمل خاک، خاکریزی، تراکم و پرکردن پی و ترانشه در اغلب پروژه‌های عمرانی و ساختمانی کاربرد دارند و آشنایی با آن‌ها برای متره، برآورد و تهیه صورت وضعیت ضروری است.

در جدول زیر، مهم‌ترین و پرکاربردترین ردیف‌های عملیات خاکی در فهرست بهای ابنیه آورده شده است.

در عمل، ردیف‌های خاکبرداری، حمل خاک و خاکریزی بیشترین سهم را در متره و برآورد عملیات خاکی پروژه‌های ساختمانی دارند و معمولا بخش عمده احجام صورت‌وضعیت را تشکیل می‌دهند.

توصیه می‌کنیم برای آشنایی با ردیف‌های حمل سایر مصالح ساختمانی به مقاله نحوه محاسبه حمل در فهرست بها مراجعه کنید.

طبقه بندی انواع زمین در فهرست بها

در فهرست بهای ابنیه، نوع زمین یکی از مهم‌ترین عوامل در انتخاب ردیف عملیات خاکی و تعیین بهای آن است. به همین دلیل در فصل‌های دوم و سوم، زمین‌ها براساس شرایط اجرایی و جنس مصالح به چند گروه اصلی تقسیم شده‌اند.

مطابق با بند 5 الزامات عمومی در فصل سوم فهرست بها، طبقه‌بندی زمین باید در حین اجرای عملیات، براساس شواهد اجرایی، مستندات موجود و با تایید مهندس مشاور و تصویب کارفرما انجام شود. بنابراین تشخیص نوع زمین صرفا براساس نقشه یا برآورد اولیه نیست و ملاک نهایی، شرایط واقعی کارگاه است.

این طبقه‌بندی مستقیما بر انتخاب ردیف‌های خاکبرداری، گودبرداری، حمل خاک و حتی نحوه اجرای عملیات تاثیر می‌گذارد.

بیش از ۵۰ ساعت آموزش حرفه‌ای ولی رایگان دفترفنی و ساختمان سازی

مشاهده

زمین لجنی

در فهرست بها، زمین لجنی به زمینی گفته می‌شود که وسایل کار تحت وزن طبیعی خود در آن فرو روند و انجام عملیات در آن به سهولت مقدور نباشد. این زمین‌ها معمولا دارای حالت نرم، اشباع و در برخی موارد حاوی مواد آلی هستند و با خاک‌های صرفا مرطوب یا لغزنده تفاوت دارند.

به‌طور کلی، در فصل دوم عملیات خاکی با دست و فصل سوم عملیات خاکی با ماشین، معیار اصلی در تشخیص زمین لجنی، میزان فرو رفتن وسایل کار (اعم از کارگر، ابزار دستی و ماشین‌آلات) تحت وزن طبیعی آن‌ها است.

عملیات لجن‌برداری در فهرست بها ردیف مستقلی دارد و به‌دلیل شرایط اجرا، راندمان ماشین‌آلات و دشواری کار، جدا از خاکبرداری معمولی محاسبه می‌شود.

زمین سنگی

زمین سنگی در فهرست بها شامل زمین‌هایی است که جنس آن‌ها از سنگ‌های رسوبی، آذرین یا دگرگونی تشکیل شده باشد و عملیات کندن آن‌ها به روش معمول خاکبرداری امکان‌پذیر نباشد.

در فصل دوم عملیات خاکی با دست، اشاره شده است که اگر در حین عملیات، قطعات سنگی بزرگ‌تر از سنگ‌های قابل برداشت با ابزار دستی یا دارای چسبندگی مشاهده شود، زمین در گروه سنگی قرار می‌گیرد. در فصل سوم نیز زمین‌های سنگی به‌صورت کلی شامل انواع سنگ‌های طبیعی طبقه‌بندی شده‌اند.

به دلیل سختی اجرا، عملیات خاکی در زمین سنگی در بسیاری از موارد با ردیف‌های جداگانه‌ای مانند استفاده از چکش هیدرولیکی، مواد انفجاری یا مواد منبسط‌شونده محاسبه می‌شود و بهای آن نسبت به زمین خاکی بیشتر است.

زمین خاکی

طبق فصل سوم فهرست بهای ابنیه، زمین خاکی به تمام زمین‌هایی گفته می‌شود که در گروه زمین‌های لجنی یا سنگی قرار نمی‌گیرند. به عبارت دیگر، اغلب خاک‌های معمول پروژه‌های ساختمانی و عمرانی در این دسته قرار دارند.

عملیات‌هایی مانند خاکبرداری معمول، گودبرداری، ترانشه‌کنی و خاکریزی در بیشتر پروژه‌ها بر مبنای ردیف‌های مربوط به زمین خاکی انجام می‌شود. همچنین بسیاری از ردیف‌های فصل سوم مانند عملیات بولدوزر، بیل هیدرولیکی، حمل خاک و تراکم خاک، بر پایه همین نوع زمین تعریف شده‌اند.

در فصل دوم نیز اگر در حین کندن زمین، قطعات سنگی محدود و قابل برداشت با ابزار دستی مشاهده شود، همچنان زمین در گروه خاکی محسوب می‌شود و صرف وجود قطعات سنگی کوچک باعث تغییر طبقه‌بندی زمین نخواهد شد.

تفسیر فصل دوم فهرست بها: عملیات خاکی با دست

فصل دوم فهرست بهای ابنیه مربوط به عملیات خاکی با دست است؛ برای مواردی که فضا محدود، حجم کم، یا استفاده از ماشین‌آلات ممکن نیست.

ردیف‌های این فصل شامل خاکبرداری، گودبرداری، چاه‌کنی، حمل دستی خاک، تسطیح، خاکریزی و کوبیدن خاک است.

الزامات عمومی عملیات خاکی با دست (فصل دوم)

• طبق بند ۱ الزامات عمومی فصل دوم، اصل بر انجام عملیات خاکی با ماشین است و فقط در شرایطی که استفاده از ماشین‌آلات امکان‌پذیر نباشد، می‌توان از ردیف‌های فصل دوم استفاده کرد. همچنین استفاده از ردیف‌های این فصل در برآورد، باید به تایید کارفرما برسد.
• بر اساس بند ۲، استفاده از تجهیزاتی مانند چکش بادی یا برقی دستی (دج‌بر)، تخماق دستی یا ویبراتورهای صفحه‌ای یا موتوری دستی (غیر خودرو یا کششی)، همچنان جزء عملیات خاکی با دست محسوب می‌شود
• طبق بند ۳ الزامات عمومی عملیات خاکی با دست، حجم عملیات خاکی بر اساس کار اجراشده، مشخصات فنی، دستورکار و صورت‌جلسه محاسبه می‌شود و بابت تورم، تراکم یا نشست خاک، هزینه جداگانه‌ای پرداخت نمی‌شود؛ مگر در مواردی که صراحتا در فهرست بها پیش‌بینی شده باشد.
• بر اساس بند 6، ملاک محاسبه عمق، در پی‌هایی که داخل گود کنده می‌شوند، تراز کف گود است.
• طبق بند ۸، منظور از کندن زمین فقط خاکبرداری نیست و عملیات دیگری مانند گودبرداری، پی‌کنی، کانال‌کنی و ترانشه‌کنی را نیز شامل می‌شود.
• طبق بند ۹، اگر عملیات کندن زمین بیشتر از ابعاد درج‌شده در نقشه یا دستورکار انجام شود، پر کردن مجدد قسمت‌های اضافی و در صورت لزوم کوبیدن آن، بر عهده پیمانکار است و مبلغی بابت آن پرداخت نمی‌شود. همچنین در زیر بندهای این بخش داریم که:

1. ۹-۱. سنگ‌برداری اضافی اجتناب‌ناپذیر در زمین سنگی، با صورت‌جلسه مشاور و تایید کارفرما پرداخت می‌شود.
2. ۹-۲. بستر پی باید روی لایه دست‌نخورده قرار گیرد. اگر تراز نقشه تاب باربری نداشت، کندن تا بستر مقاوم ادامه یافته و پر می‌شود؛ هزینه طبق ردیف‌های همین فصل و نظر مشاور تعیین می‌گردد.
3. ۹-۳. اگر خطای پیمانکار موجب تخریب یا سست شدن بستر شود، بازسازی به هزینه خود پیمانکار و طبق دستور مشاور انجام می‌شود.

• طبق بند ۱۰، در خاکریزهایی که از خاک قرضه یا معدن استفاده می‌شود، حجم ملاک پرداخت، حجم اندازه‌گیری‌شده در محل مصرف پس از کوبیدن است؛ نه حجم اولیه برداشت یا حمل.

گروه ها و ردیف های عملیات خاکی با دست

طبق بند ۱۲ از الزامات عمومی فصل دوم فهرست‌بهای ابنیه، ردیف‌های عملیات خاکی با دست در ۶ گروه اصلی طبقه‌بندی شده‌اند.

در تصویر زیر، ساختار کلی گروه‌های فصل دوم آورده شده است:

ردیف های گروه ۱: لجن‌برداری و کندن زمین

گروه اول فصل دوم شامل ردیف‌های لجن‌برداری و کندن زمین با دست (یا ابزار دستی) در انواع زمین خاکی و سنگی می‌شود.

• طبق بند ۱-۱ الزامات گروه ۱، در پی‌کنی‌هایی که برای اجرای قالب‌بندی نیاز به فضای اضافی وجود داشته باشد، این فاصله به ابعاد پی‌کنی اضافه می‌شود.

مهم‌ترین ردیف‌های این گروه عبارت‌اند از:

در این گروه، تفاوت نوع زمین تاثیر مستقیم بر بهای ردیف‌ها دارد و عملیات در زمین سنگی نسبت به زمین خاکی هزینه بسیار بیشتری دارد.

ردیف های گروه ۲: اضافه‌بهای عمق و زیر تراز آب زیرزمینی

گروه دوم مربوط به اضافه‌بهای عمق بیش از حد و انجام عملیات در زیر تراز آب زیرزمینی است. ردیف‌های مهم این گروه شامل موارد زیر است:

• طبق ردیف ۰۲۰۲۰۱، اگر عمق کندن زمین بیشتر از ۲ متر باشد، اضافه‌بها به‌صورت پلکانی (مانند جدول زیر) محاسبه می‌شود.

• طبق ردیف ۰۲۰۲۰۲، اگر عملیات پایین‌تر از تراز آب زیرزمینی انجام شود و ضرورت به تلمبه موتوری برای آب‌کشی وجود داشته باشد، اضافه‌بها تعلق می‌گیرد.
• طبق بند ۲-۱ الزامات گروه ۲، در مواردی که آبکشی با تلمبه دستی یا سایر وسایل دستی انجام شود، هزینه جداگانه‌ای تعلق نمی‌گیرد.

ردیف های گروه ۳: چاه‌کنی

گروه سوم شامل ردیف‌های مربوط به حفر چاه و کوره است.

• طبق بند ۳-۱، عمق چاه از دهانه چاه تا انتهای کوره محاسبه می‌شود و در صورت تعدد کوره‌ها، محاسبه اضافه‌بهای عمق بیش از 20 سانتی‌متر، بر اساس طول هر کوره به‌همراه عمق میله و به‌صورت جداگانه انجام می‌شود.
• طبق بند ۳-۲، بهای این ردیف‌ها برای چاه نفوذی در نظر گرفته شده است.
• طبق بند ۳-۳، هزینه حفاری محل شمع با وسایل دستی نیز از ردیف ۰۲۰۳۰۱ محاسبه می‌شود.

ردیف‌های مهم این گروه شامل موارد زیر است:

ردیف های گروه ۴: جابه‌جایی و حمل خاک با دست

این گروه مربوط به نحوه محاسبه هزینه حمل خاک، فاصله حمل و شرایط جابه‌جایی مصالح حاصل از عملیات خاکی است و یکی از بخش‌های مهم در متره و برآورد پروژه‌های عمرانی محسوب می‌شود.

ردیف‌های اصلی این گروه عبارت‌اند از:

• طبق بند ۴-۱-۱، در حمل خاک‌های حاصل از کندن زمین به محل دپو یا خاکریز، حجم ملاک پرداخت برابر با حجم محل کنده‌شده بر اساس اسناد و مدارک پیمان است. همچنین هزینه ناشی از ازدیاد حجم ناشی از تورم، در بهای واحد ردیف‌های حمل لحاظ شده و هیچ هزینه جداگانه‌ای بابت آن پرداخت نمی‌شود.
• در بند فوق تاکید شده که خاک‌های حاصل از کندن زمین باید در خاکریزها مصرف شوند؛ در غیر این صورت، نحوه مصرف یا حمل آن‌ها به محل دپو یا خاکریز باید با پیشنهاد مهندس مشاور و تصویب کارفرما و به‌صورت صورت‌جلسه اجرایی تعیین شود.
• طبق بند ۴-۱-۲، در صورتی که خاک در کنار محل کنده‌شده دپو یا ریخته شود و سپس در همان محل به‌عنوان خاکریز برگشتی استفاده گردد، هزینه حمل به آن تعلق نمی‌گیرد.
• طبق بند ۴-۱-۳، مبنای محاسبه فاصله حمل، کوتاه‌ترین فاصله واقعی بین مرکز ثقل محل کنده‌شده و محل دپو یا خاکریز است، مگر در مواردی که مهندس مشاور و کارفرما توافق دیگری داشته باشند.
• در ردیف‌های حمل داخل کارگاه، جابه‌جایی مصالح حاصل از عملیات خاکی شامل عملیات بارگیری، انباشت و بازانبار بوده و به‌عنوان حمل مجدد یا اضافی محسوب نمی‌شود. همچنین در محاسبه حمل، حجم ملاک همان حجم محل کنده‌شده یا حجم مصرف پس از کوبیدن است.
• در موارد خاص، اضافه‌حمل با تایید مهندس مشاور و تصویب کارفرما و بر اساس ردیف‌های مربوط به حمل اضافی منظور می‌شود.
• در صورتی که بارگیری خاک به‌صورت دستی انجام شود، هزینه آن بر اساس ردیف‌های بارگیری و حمل با ماشین محاسبه و منظور می‌گردد.

ردیف های گروه ۵: تسطیح، رگلاژ و عملیات تکمیلی خاکی

گروه پنجم شامل عملیات تکمیلی مانند تسطیح، رگلاژ، سرند کردن، پخش و ریختن خاک و اختلاط مصالح است. مهم‌ترین ردیف‌های این گروه شامل موارد زیر است:

• طبق بند ۵-۱، در بهای واحد ردیف ۲۰۵۰۳ هزینه حمل خاک زراعتی از محل تهیه تا محل مصرف به هر فاصله منظور شده است.
• طبق بند ۵-۲، رگلاژ و پروفیل کردن (تطبیق دادن شکل محل کندن زمین یا خاکریز با مشخصات فنی) سطوح شخم‌زده و پروفیل‌ها و برداشت مواد سطح‌الارضی، در مشخصات فنی و دستورکارها پیش‌بینی می‌شود.
• طبق بند ۵-۳، حجم عملیات اختلاط انواع مصالح با دست موضوع ردیف ۲۰۵۰۶، برحسب حجم محل ریزش‌شده و مطابق مشخصات فنی و دستورکارها محاسبه می‌شود.
• طبق بند ۵-۴، ردیف ۲۰۵۰۵ صرفا برای اختلاط انواع مصالح مانند چند نوع خاک، شن، ماسه و مانند آن است.

ردیف‌های گروه ۶: آب‌پاشی و کوبیدن خاک

گروه ششم مربوط به عملیات تراکم خاک و آماده‌سازی بستر خاکریزها است که نقش مهمی در تامین مقاومت و پایداری لایه‌های خاکی دارد.

• طبق بند ۶-۱، در ردیف‌های ۲۰۶۰۱، ۲۰۶۰۲ و ۲۰۶۰۳ هرگاه تجهیزات لازم برای اجرای تراکم به روش پروکتور استاندارد فراهم نباشد، می‌توان به جای تراکم ۹۵ درصد پروکتور استاندارد، از ۹۰ درصد به روش پروکتور اصلاحی استفاده کرد.
• طبق بند ۶-۲، ضخامت خاک در هر لایه آب‌پاشی و کوبیدن شده، در صورتی که خاک بستر خاکریز تا عمق ۱۵ سانتی‌متر برداشت شود، مبنای اجرای تراکم ۹۵ درصد پروکتور استاندارد خواهد بود. همچنین در شرایط خاص که برداشت اضافی از بستر خاکریز بیش از ۱۵ سانتی‌متر باشد، هزینه مازاد با ضریب ۶۰ درصد نسبت به مقادیر پیش‌بینی‌شده محاسبه می‌شود.

تفسیر فصل سوم فهرست بها: عملیات خاکی با ماشین

فصل سوم فهرست بهای ابنیه به عملیات خاکی با ماشین اختصاص دارد. این فصل مربوط به عملیات‌هایی است که با استفاده از ماشین‌آلات راهسازی و خاکبرداری مانند بولدوزر، بیل هیدرولیکی، گریدر، لودر، کامیون و تجهیزات مشابه انجام می‌شود.

ردیف‌های این فصل شامل خاکبرداری، گودبرداری، حمل خاک، تسطیح، تراکم، خاکریزی، انفجار سنگ، چال‌زنی و سایر عملیات مکانیزه خاکی است.

بیش از ۵۰ ساعت آموزش حرفه‌ای ولی رایگان دفترفنی و ساختمان سازی

مشاهده

الزامات عمومی فصل سوم عملیات خاکی با ماشین

الزامات کلی که در این فصل از عملیات خاکی در فهرست بها وجود دارد، به شرح زیر است:

بند ۱ (مبنای محاسبه حجم)

حجم عملیات خاکی بر اساس کار اجراشده، مشخصات فنی، دستورکار و صورت‌جلسه محاسبه می‌شود. بابت تغییر حجم ناشی از تورم، تراکم یا نشست خاک، هزینه جداگانه‌ای پرداخت نمی‌شود؛ مگر در مواردی که فهرست‌بها به‌صراحت پیش‌بینی کرده باشد.

بند ۲ (پله‌سازی روی شیروانی)

حجم عملیات خاکی ناشی از احداث پله روی شیروانی خاکریزهای موجود یا سراشیب بستر خاکریز، با پیشنهاد مشاور و تایید کارفرما، بر اساس کار اجراشده و مدارک فنی محاسبه می‌شود.

بند ۳ (عدم پرداخت جداگانه برای صعوبت)

به قیمت‌های واحد این فصل، بابت پروفیل‌سازی در کندن زمین، وجود محدودیت یا صعوبت در عملیات خاکی و مانند آن، مبلغ جداگانه‌ای پرداخت نمی‌شود؛ مگر اینکه در ردیف مشخصی پیش‌بینی شده باشد.

بند ۶ (عملیات کندن زمین)

کندن زمین فقط خاکبرداری ساده نیست و گودبرداری، پی‌کنی، کانال‌کنی و ترانشه‌کنی را نیز دربر می‌گیرد.

بند ۷ (برداشت خاک نباتی)

برداشت خاک نباتی تا ضخامت ۱۰ سانتی‌متر طبق دستور مشاور انجام می‌شود و هزینه آن از ردیف کندن زمین در زمین خاکی محاسبه می‌گردد.

بند ۸ (دپو یا ریسه خاک نباتی)

اگر عمق کندن بیش از ضخامت خاک نباتی باشد، ابتدا خاک نباتی به محل مناسب دپو یا ریسه می‌شود و سپس ادامه کندن انجام می‌گیرد. هزینه هر دو مرحله از ردیف‌های همین فصل محاسبه می‌شود.

منظور از ریسه کردن، ریختن خاک در محل مصرف به‌صورت کنترل‌شده و در فواصل و مقادیر مشخص به تشخیص مشاور است.

بند ۹ (رگلاژ دستی ۱۵ سانتی‌متر انتهایی)

در خاکبرداری ماشینی، ۱۵ سانتی‌متر انتهایی باید با دست برداشت و رگلاژ شود تا تراز نهایی دقیق اجرا گردد. هزینه این بخش از ردیف‌های فصل عملیات خاکی با دست محاسبه می‌شود.

بند ۱۰ (هزینه بیل هیدرولیکی برای چکش)

هزینه وسیله مناسب برای عملکرد چکش هیدرولیکی، مانند بیل هیدرولیکی، در بهای ردیف‌های عملیات کندن زمین با چکش هیدرولیکی منظور شده است.

بند ۱۱ (فضای قالب‌بندی)

اگر فاصله لازم برای قالب‌بندی در مشخصات فنی پیش‌بینی نشده باشد و اجرای آن اجتناب‌ناپذیر باشد، به ابعاد پی‌کنی یا گودبرداری اضافه می‌شود:

• عمق تا ۱٫۵ متر: از هر طرف ۳۰ سانتی‌متر
• عمق بیش از ۱٫۵ متر: از هر طرف ۶۰ سانتی‌متر

بند ۱۲ (کندن بیش از اندازه)

اگر کندن زمین بیش از ابعاد مندرج در نقشه‌ها و دستورکارها انجام شود، پر کردن مجدد و کوبیدن قسمت‌های اضافی (صورت لزوم) با مصالح مورد قبول مشاور، به عهده پیمانکار است و هزینه جداگانه‌ای پرداخت نمی‌شود.

گروه ها و ردیف های عملیات خاکی با ماشین

طبق بند ۱۹ الزامات عمومی فصل سوم، ردیف‌های این فصل در ۱۲ گروه اصلی طبقه‌بندی شده‌اند.

ردیف های گروه ۱: شخم زدن، لجن‌برداری و کندن زمین با بولدوزر

گروه اول مربوط به عملیات اولیه خاکبرداری با بولدوزر یا ماشین‌آلات مشابه است. در این گروه، هزینه عملیات در زمین سنگی بسیار بیشتر از زمین خاکی است؛ زیرا عملیات نیاز به توان ماشین‌آلات بیشتر و استهلاک بالاتری دارد.

• طبق بند ۱-۱، هزینه استفاده از ریپر برای کندن زمین‌های سخت در بهای ردیف‌ها لحاظ شده و مبلغ جداگانه‌ای ندارد.

ردیف های گروه ۲: کندن زمین سنگی با مواد سوزا و چکش هیدرولیکی

این گروه مربوط به عملیات خاکبرداری سنگی با انفجار، چکش هیدرولیکی یا مواد منبسط‌شونده است. ردیف‌های مهم این گروه عبارت‌اند از:

• طبق بند ۱-۲، حجم قابل پرداخت ردیف ۰۳۰۲۰۱ از تقسیم وزن امولایت کارتریجی مصرفی بر ۰.۲۵ به دست می‌آید. سایر مواد منفجره (آنفو، آل‌آنفو، پودر آذر و بوستر پنتولیتی) با ضرایب مشخص به امولایت کارتریجی تبدیل می‌شوند. اگر حجم محاسبه‌شده از حجم نقشه بیشتر شد، ملاک حجم نقشه است و مازاد از ردیف ۰۳۰۱۰۵ محاسبه می‌شود. ثبت دقیق مصرف مواد سوزا در صورت‌جلسه امضاشده الزامی است.
• طبق بند ۲-۲، در صورت نیاز به انفجار کنترل‌شده (به تشخیص مشاور و تأیید کارفرما)، ۲۰٪ اضافه‌بها به کل حجم ۰۳۰۲۰۱ تعلق می‌گیرد. کارفرما باید قبل از شروع عملیات در جریان قرار گیرد.
• طبق بند ۳-۲، در صورت استفاده از سامانه نانل، اضافه‌بهای ۰۳۰۲۰۴ جداگانه محاسبه می‌شود. اگر هم انفجار کنترل‌شده باشد هم نانل، هر دو اضافه‌بها با هم اعمال می‌شوند.
• طبق بند ۴-۲، استفاده از چکش هیدرولیکی (ردیف ۰۳۰۲۰۲) نیاز به تایید مشاور و تصویب کارفرما قبل از انجام دارد و پس از اتمام، صورت‌جلسه با حضور مشاور الزامی است.
• طبق بند ۵-۲، ردیف ۰۳۰۲۰۳ (مواد منبسط‌شونده) ستاره‌دار است و قیمت آن طبق دستورالعمل اقلام ستاره دار تعیین می‌شود.

ردیف های گروه ۳: رگلاژ و پروفیله کردن شیروانی

این گروه شامل عملیات تنظیم و تطبیق سطح زمین کنده‌شده یا خاکریز با مشخصات فنی پروژه است. به‌طور خاص، اصلاح دیواره‌های شیب‌دار ترانشه‌ها (شیروانی ترانشه) و شیروانی خاکریزها (سطح شیب‌داری که لبه خارجی شانه خاکی را به زمین وصل می‌کند) را دربر می‌گیرد.

• طبق بند ۱-۳، اجرای این عملیات فقط در صورتی قابل پرداخت است که در مشخصات فنی یا دستورکار پروژه پیش‌بینی شده باشد.

ردیف های گروه ۴: اضافه‌بهای گودبرداری و حمل (فواصل کوتاه)

این گروه مربوط به شرایط خاص گودبرداری و جابه‌جایی خاک در فاصله کوتاه است. ردیف‌های مهم این گروه:

• طبق بند ۱-۴، اگر خاکبرداری داخل گود با بولدوزر یا وسیله مشابه انجام شود و به دلیل محدودیت شعاع عملیات ماشین‌آلات، ایجاد رمپ یا صعوبت انتقال مواد به خارج گود، اضافه‌بهای ردیف ۰۳۰۴۰۱ تعلق می‌گیرد.
• طبق بند ۲-۴، محلی گود محسوب می‌شود که کف آن در تراز زمین طبیعی قرار داشته و عمق متوسط آن کمتر از ۶۰ سانتی‌متر نباشد. همچنین اضافه‌عمق بین دو گود با عمق متوسط بیش از ۶۰ سانتی‌متر نیز گود محسوب می‌شود.
• طبق بندهای ۳-۴ و ۴-۴، حمل خاک با ردیف‌های این گروه حداکثر تا ۱۵۰ متر مجاز است و باید در دستورکار مشاور و با تصویب کارفرما باشد. فاصله مازاد بر ۱۵۰ متر طبق ردیف حمل 030701 تا 030705 محاسبه می‌شود. همچنین، در خصوص تعلق ردیف 030404، در صورتی که کندن زمین با بولدوزر صورت گیرد، فاصله مازاد بر 20 متر اول مورد محاسبه قرار می‌گیرد.

ردیف های گروه ۵: کندن زمین با بیل هیدرولیکی

این گروه برای مواردی است که به دلیل محدودیت فضای کار، استفاده از بولدوزر یا ماشین‌آلات معمول امکان‌پذیر نیست.

• طبق بند ۱-۵، استفاده از ردیف‌های این گروه منوط به تشخیص مهندس مشاور و تایید کارفرما است و بر حسب مورد از ردیف‌های ۰۳۰۵۰۱ تا ۰۳۰۵۰۴ استفاده می‌شود.

در عمل، هزینه اجرا با چکش هیدرولیکی (ردیف ۰۳۰۵۰۴) به دلیل استهلاک بالا و زمان اجرای بیشتر، نسبت به خاکبرداری معمولی قابل توجه است.

ردیف‌های گروه ۶: اضافه‌بهای عمق و زیر تراز آب زیرزمینی

این گروه مربوط به اضافه‌بهای عملیات کندن زمین با بیل هیدرولیکی در عمق و زیر تراز آب زیرزمینی است.

• طبق بند ۱-۶، برای حجم خاک واقع در عمق ۲ تا ۳ متر هیچ اضافه‌بهایی تعلق نمی‌گیرد.

ردیف ۰۳۰۶۰۳ بر اساس محاسبه پلکانی عمل می‌کند؛ برای مثال:

• حجم خاک در عمق ۳ تا ۴: متر یک بار
• حجم خاک در عمق ۴ تا ۵ متر: دو بار
• حجم خاک در عمق ۵ تا ۶ متر: سه بار

و به همین ترتیب برای اعماق بیشتر در بهای ردیف ضرب می‌شود.

ردیف های گروه ۷: حمل مواد حاصل از عملیات خاکی

این گروه هزینه بارگیری و حمل خاک حاصل از کندن زمین را به محل دپو یا خاکریز پوشش می‌دهد. ردیف‌های اصلی این گروه:

• طبق بند ۱-۱-۷، حجم ملاک پرداخت برابر حجم محل کنده‌شده است و هزینه تورم خاک در بهای ردیف‌ها لحاظ شده است. نکته مهم اینکه تمام خاک حاصل از کندن باید در خاکریزها مصرف شود؛ حمل به دپو منوط به تأیید مشاور، کارفرما و تنظیم صورتجلسه است.
• طبق بند ۲-۱-۷، اگر خاک در کنار محل کنده‌شده دپو شود و همان‌جا به‌عنوان خاکریز برگشتی مصرف شود، هزینه حمل تعلق نمی‌گیرد.
• طبق بند ۳-۱-۷، ملاک محاسبه فاصله حمل، کوتاه‌ترین فاصله واقعی بین مرکز ثقل کندن و محل دپو یا خاکریزی است که باید مورد تأیید مشاور و کارفرما باشد.
• طبق بند ۲-۷، ردیف‌های حمل فقط یک بار تعلق می‌گیرند. در صورت ضرورت حمل مجدد با تایید مشاور و کارفرما، حجم محاسباتی به این شکل تعیین می‌شود:

1. حمل از دپو به خاکریز بر اساس حجم پس از کوبیده شدن
2. حمل از دپو به دپو بر اساس تفاضل حجم کنده‌شده و حجم خاکریز

• طبق بند 3-۷، اگر انتقال مواد از گود با رمپ ممکن نباشد و به تجهیزات ویژه‌ای مانند جرثقیل نیاز باشد، بهای ردیف ۰۳۰۷۰۶ بر اساس دستورالعمل اقلام ستاره‌دار تعیین می‌شود. در این حالت مشاور موظف است تجهیزات و مراحل اجرایی را در مشخصات فنی درج کند
• طبق بند ۴-۷، اگر حمل در راه خاکی یا شنی انجام شود، ضریب ۱/۳ به بهای ردیف‌های ۰۳۰۷۰۳ تا ۰۳۰۷۰۵ اضافه می‌شود.

ردیف‌های گروه ۸: تسطیح و کوبیدن زمین طبیعی

این گروه مربوط به آماده‌سازی بستر قبل از اجرای خاکریز یا سازه است.

ردیف ۰۳۰۸۰۱ تسطیح بستر خاکریزها یا سطوح کنده‌شده را با گریدر یا سایر وسایل مکانیکی پوشش می‌دهد. توجه کنید که این ردیف شامل شیروانی‌ها نمی‌شود و واحد آن مترمربع است.

ردیف‌های ۰۳۰۸۰۲ تا ۰۳۰۸۰۵ آب‌پاشی و کوبیدن زمین طبیعی، بستر خاکریزها یا سطوح کنده‌شده را تا عمق ۱۵ سانتی‌متر پوشش می‌دهند. درصد تراکم در این ردیف‌ها بر اساس روش پروکتور اصلاحی (آزمایش استاندارد تعیین حداکثر تراکم خشک خاک) تعیین می‌شود.

هرچه درصد تراکم بالاتر باشد، مقاومت بستر بیشتر و هزینه اجرا نیز بالاتر است. انتخاب درصد تراکم باید بر اساس مشخصات فنی پروژه و دستور مشاور انجام شود.

ردیف های گروه ۹: پخش و کوبیدن خاکریز

این گروه مربوط به اجرای لایه‌های خاکریز و تراکم آن‌هاست. ردیف‌های اصلی این گروه:

• بر اساس بند ۱-۹، ضخامت خاک جانشین در زمین طبیعی کوبیده‌شده یا در حالتی که خاک بستر خاکریز تا ۱۵ سانتی‌متر برداشته شود، اضافه بر پروفیل‌های برداشت‌شده محاسبه می‌گردد:

اگر خاک بستر خاکریز بیشتر از ۱۵ سانتی‌متر برداشته شده باشد، این اعداد به ۶۰٪ کاهش می‌یابند.

توجه داشته باشید پرداخت خاک جانشین حداکثر تا اعداد مندرج در جدول است و مازاد بر آن هزینه‌ای تعلق نمی‌گیرد.

• بر اساس بند ۲-۹، اگر طبق مشخصات فنی یا دستورکار، ضخامت قشرهای خاک پس از کوبیدن بیشتر از ۱۵ سانتی‌متر باشد، کسربهای زیر اعمال می‌شود:

در این حالت آزمایش تراکم باید در کل ضخامت لایه انجام شود و تراکم تعیین‌شده در مشخصات فنی تامین شود.

• طبق بند ۳-۹، اگر طبق مشخصات فنی از توونان (مصالح منتخب دانه‌بندی‌شده برای خاکریزی) استفاده شود، هزینه تهیه آن از ردیف ۲۶۰۷۰۱ و هزینه حمل آن از ردیف‌های فصل ۲۸ محاسبه می‌شود.

ردیف های گروه ۱۰: ریختن خاک، اختلاط مصالح و دپو

این گروه شامل عملیات تکمیلی خاکی است. ردیف‌های مهم این گروه:

• طبق بند ۱-۱۰، اجرای ردیف‌های ۰۳۱۰۰۴ و ۰۳۱۰۰۵ فقط با دستورکار مهندس مشاور امکان‌پذیر است.

ردیف های گروه ۱۱: ماسه بادی

این گروه مربوط به پخش و تحکیم بستر با ماسه‌بادی (به استثنا هزینه ماسه بادی) است. ردیف‌های اصلی شامل:

• طبق بند ۱-۱۱، هزینه تهیه ماسه‌بادی از ردیف ۲۶۰۷۰۲ در فصل ۲۶ جداگانه محاسبه می‌شود.

ردیف های گروه ۱۲: چال‌زنی و غلاف‌گذاری

این گروه مربوط به عملیات چال‌زنی برای پایدارسازی دیواره خاکی و اجرای مهارها است. ردیف‌های مهم این گروه:

• طبق بند ۱-۱۲، ردیف‌های ۰۳۱۲۰۱ و ۰۳۱۲۰۲ برای چال‌زنی جهت اجرای مهار تنیده یا ناتنیده در پایدارسازی دیواره خاکی به کار می‌روند.
• طبق بند ۲-۱۲، در صورت نیاز به غلاف فولادی برای جلوگیری از ریزش دیواره چال، هزینه آن با تایید مهندس مشاور از ردیف ۰۳۱۲۰۵ پرداخت می‌شود. این ردیف برای غلاف‌گذاری در هر عمق، قطر و طول است و هزینه خارج کردن غلاف پس از اتمام عملیات در آن پیش‌بینی شده و جداگانه پرداخت نمی‌شود.
• طبق بند ۴-۱۲، اگر با تایید مهندس مشاور عملیات حفاری و تزریق مجدد لازم شود، هزینه حفاری مجدد معادل ۵۰ درصد مجموع طول‌هایی که حفاری مجدد در آن‌ها انجام شده، به طول اصلی اضافه و از ردیف‌های ۰۳۱۲۰۱ یا ۰۳۱۲۰۲ محاسبه می‌شود.

برای مثال اگر طول چال ۲۰ متر باشد و در دو مرحله به ترتیب ۵ و ۱۳ متر ریزش داشته باشد، طول قابل پرداخت برابر است با:

L = (5 + 13) × 50% + 20 = 29 متر

• طبق بند ۵-۱۲، هزینه چال‌زنی برای مهار آزمون (مهار قربانی) که به منظور شناخت و تدقیق طرح تحکیم دیواره انجام می‌شود، با تایید مهندس مشاور از ردیف‌های مربوط محاسبه می‌شود.
• طبق بند ۶-۱۲، برای عملیات زیر تراز آب زیرزمینی، ۱۵ درصد اضافه‌بها به هزینه چال‌زنی، کشش مهار و تزریق با تایید مهندس مشاور تعلق می‌گیرد.
• طبق بند ۷-۱۲، عملیات چال‌زنی باید منطبق با مشخصات فنی و دستورکارها انجام شود. پس از اتمام، اندازه‌گیری و صورتجلسه با حضور پیمانکار و مهندس مشاور انجام و به تصویب کارفرما می‌رسد.
• طبق بند ۸-۱۲، تمام هزینه‌های جانبی شامل جابه‌جایی دستگاه، استقرار و تخلیه چال با فشار هوا در ردیف‌های چال‌زنی لحاظ شده و جداگانه پرداخت نمی‌شود.

جمع‌بندی

در فهرست بهای ابنیه، عملیات خاکی در دو بخش اصلی شامل عملیات خاکی با دست و عملیات خاکی با ماشین تعریف می‌شود که هرکدام ردیف‌ها، الزامات و روش‌های اجرایی خاص خود را دارند. آشنایی با این ردیف‌ها نقش مهمی در افزایش دقت متره و برآورد و کاهش خطاهای اجرایی و مالی پروژه‌ها دارد. اگر قصد دارید فهرست بها، متره و برآورد را به‌صورت کاربردی و از صفر تا صد یاد بگیرید، دوره آموزش دفتر فنی می‌تواند مسیر یادگیری شما را کامل‌تر کند.

در انتهای این مقاله امیدواریم اطلاعات خوبی درباره عملیات خاکی در فهرست بها (تفسیر فصل دوم و سوم) کسب کرده باشید. در صورتی که در این مورد سوالی دارید می‌توانید آن را در بخش دیدگاه با ما به اشتراک بگذارید.

مسیر پیشنهادی مطالعه مقالات آکادمی عمران

مشاهده مسیر یادگیری